Από την Κάλλας στη Μήδεια: Ένα εικαστικό πείραμα κάνει “Unboxing” τη Μαρία Κάλλας στο Φουαγέ της ΕΛΣ

Η πρώτη φάση του εικαστικού προγράμματος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής για τα 100 χρόνια από τη γέννηση της Μαρίας Κάλλας θα πραγματοποιηθεί από τις 4 Μαΐου έως τις 9 Ιουνίου 2023 στο φουαγέ της ΕΛΣ στο ΚΠΙΣΝ με την παρουσίαση της πολυμορφικής εγκατάστασης Unboxing Callas: Από την Κάλλας στη Μήδεια, εγκατάσταση σε τρεις πράξεις. Η εκδήλωση πραγματοποιείται στο πλαίσιο του επετειακού έτους UNESCO Μαρία Κάλλας 2023 του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού.

Το πρόγραμμα Unboxing Callas προτείνει έναν εικαστικό και διεπιστημονικό τρόπο προσέγγισης, εξερεύνησης και ανάγνωσης του μύθου της Μαρίας Κάλλας, στο πλαίσιο του προγράμματος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής για τα 100 χρόνια από τη γέννησή της. Ο Καλλιτεχνικός Διευθυντής της ΕΛΣ Γιώργος Κουμεντάκης, ο οποίος επιμελείται το αφιέρωμα της ΕΛΣ στη Μαρία Κάλλας, σημειώνει: «Μέσα από αυτή την πολυμορφική εικαστική προσέγγιση, η οποία συνδυάζει τη σύγχρονη δημιουργία με τα ιστορικά τεκμήρια, είμαι σίγουρος ότι θα αναδειχθούν νέες πτυχές και αφηγήσεις του έργου, αλλά και της μεγάλης προσωπικότητας της Μαρίας Κάλλας, τις οποίες όλοι μας, και κυρίως οι νεότερες γενιές, ευελπιστώ να κρατήσουμε ως φωτεινό παράδειγμα».

Η Μαρία Κάλλας, η σπουδαιότερη λυρική καλλιτέχνιδα της εποχής μας, επανασύστησε στο κοινό έργα λησμονημένα και με τη μοναδική φωνητική και σκηνική της ερμηνεία έδωσε νέα πνοή στο λυρικό θέατρο. Ταυτόχρονα όμως δημιούργησε έναν μύθο, ο οποίος πυροδοτήθηκε από αληθινά βιογραφικά όσο και από μυθοπλαστικά στοιχεία, καθώς επίσης και από χαρακτηριστικά των ρόλων που ερμήνευσε, όπως η Μήδεια. Η δυναμική αυτού του μύθου στο πέρασμα του χρόνου αλλάζει και, καθώς επαναπροσεγγίζεται, προτρέπει σε νέες, διαφορετικές αφηγήσεις.

Το εικαστικό πρόγραμμα, αντλώντας έμπνευση από το unboxing, όπως αυτό έγινε δημοφιλές μέσα από ψηφιακές κοινότητες, δηλαδή μια τελετουργική διαδικασία καταγραφής της πρώτης επαφής με ένα αντικείμενο, επιχειρεί να διερευνήσει τον μύθο της Μαρίας Κάλλας, να ακολουθήσει την πορεία του και να συνεισφέρει στην κατανόησή του. Η δημοφιλής διαδικασία του unboxing, που κυριάρχησε στο διαδίκτυο τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια, είναι εγγενώς επιτελεστική: ως μια ιεροτελεστία ή πολιτισμική πρακτική, παρουσιάζει ένα επαναλαμβανόμενο –αλλά κάθε φορά διαφορετικό– τελετουργικό, και σε αντίθεση με την εικαστική περφόρμανς, βασίζεται στην αντικειμενοκεντρική παρουσίαση.

Με αφορμή τη νέα παραγωγή της Μήδειας, στο πρώτο μέρος του Unboxing Callas, ο Βασίλης Ζηδιανάκης προσκαλεί τον Πάνο Προφήτη για τη δημιουργία του πολυμορφικού εικαστικού πειράματος Από την Κάλλας στη Μήδεια, εγκατάσταση σε τρεις πράξεις. Η εγκατάσταση αναπτύσσεται σε όλα τα επίπεδα του φουαγέ της ΕΛΣ στο ΚΠΙΣΝ, εμπνευσμένη από τη μαγεία των αναπάντεχων καλλιτεχνικών και προσωπικών συναντήσεων που συμβαίνουν σε αυτόν τον χώρο. Η εγκατάσταση δημιουργεί νέες συνδέσεις και ενώνει πτυχές του μύθου της Μήδειας μέσα από τον μύθο της Κάλλας.

Η περφόρμανς του Πάνου Προφήτη Πράξη Ι (2023) δημιουργεί σε πραγματικό χρόνο την κεντρική γλυπτική εγκατάσταση Πράξη ΙΙ (2023). Η πλήρως λειτουργική διαδικασία της τοποθέτησης και συναρμολόγησης της γλυπτικής σύνθεσης φέρνει στο προσκήνιο διαδικασίες της καλλιτεχνικής παραγωγής οι οποίες συνήθως δεν γίνονται αντιληπτές από το ευρύ κοινό. H λειτουργική αυτή διαδικασία προσφέρει στο κοινό την ευκαιρία να ανακαλύψει στην αυστηρή μορφή του ανάγλυφου προφίλ της Κάλλας την αφήγηση της Μήδειας, με την πολυσύνθετη φυσιογνωμία της να μεταλλάσσεται από χαρακτήρα στοργής και πάθους σε ένα πλάσμα απροκάλυπτης οργής. Οι μεταβολές του χαρακτήρα της αποτυπώνονται με μια ψυχoδραματική εξέλιξη της μορφής, πάνω στην επιφάνεια του γλυπτού. Στο ανάγλυφο προφίλ αποκαλύπτεται μια διαδοχή από πρόσωπα-προσωπεία, η οποία παραπέμπει στη μεταφυσική υπόσταση που κυριεύει την πρωταγωνίστρια στην τελευταία πράξη του έργου, μεταμορφώνοντας την Κάλλας σε Μήδεια, σε ένα πλάσμα δαιμονικό, ένα πλάσμα ιερής εκδίκησης.

Η Πράξη ΙΙΙ (2023) διαδραματίζεται σε όλους τους ορόφους του φουαγέ, στις οθόνες οι οποίες συντονίζονται σε κάποια άγνωστη συχνότητα και αναπάντεχα απενεργοποιούνται, σε διαφορετικές χρονικές στιγμές μέσα στη μέρα. Διάσημες κινήσεις της Κάλλας, με άμεση αναφορά στο φωτογραφικό αρχείο της παραγωγής της Μήδειας, αναγνωρίζονται ως χειρονομίες και μέσα από την επανάληψή τους δημιουργούν μια νέα σχεδόν σουρεαλιστική αφήγηση του μύθου της Μήδειας.

Η εγκατάσταση στο φουαγέ παρουσιάζει τεκμήρια από το αρχείο της ΕΛΣ, τη συλλογή του Δημήτρη Πυρομάλλη και το αρχείο του σπουδαίου φωτογράφου Κλεισθένη Δασκαλάκου, μέρος του οποίου πρόσφατα απέκτησε το θέατρο, καθώς και από τις συλλογές του Τμήματος Παραστατικών Τεχνών του ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ, και του Ιδρύματος Γιάννη Τσαρούχη. Την επιλογή του αρχειακού υλικού που σχετίζεται με τις παραστάσεις της Μήδειας με τη Μαρία Κάλλας επιμελείται ο Βασίλης Ζηδιανάκης. Τα συγκεκριμένα τεκμήρια φέρουν ιστορικό βάρος εξαιτίας των τριών βασικών συντελεστών –του Αλέξη Μινωτή, του Γιάννη Τσαρούχη και της Μαρίας Κάλλας– αλλά και νοσταλγία για την αναλογική διαδικασία καταγραφής και σχεδιασμού της παραγωγής. Η σύνθεση των διαφορετικών αρχείων επιδιώκει την αφήγηση χαμένων ιστοριών που θα αναδείξουν περαιτέρω την ανάγνωση του μύθου της Μήδειας. Σχέδια και σπαράγματα από τα κοστούμια του Τσαρούχη από το βεστιάριο της ΕΛΣ, μαζί με τις σημειώσεις και τα βιβλία σκηνοθεσίας του Μινωτή, συνομιλούν με επιμέρους σκίτσα και γλυπτικά στοιχεία, όπως μήτρες και καλούπια του Πάνου Προφήτη, σε μια συνεχή εξερεύνηση τ του μύθου της Μήδειας σε συνάρτηση με τον μύθο της Κάλλας.

Οι συνδέσεις / συνθέσεις των τεκμηρίων αφηγούνται διαδικασίες της καλλιτεχνικής παραγωγής της Μήδειας και αναδεικνύουν τη Μαρία Κάλλας συνολικά ως καλλιτέχνιδα: η ίδια άλλωστε είχε άποψη τόσο για τη σκηνοθεσία όσο και για τα κοστούμια της παραγωγής. Επιπλέον, στο πλαίσιο μιας φροντιστικής επιμελητικής πρακτικής, όλα τα τεκμήρια έχουν συντηρηθεί και παρουσιάζονται σε ειδικές βιώσιμες προθήκες, οι οποίες δημιουργήθηκαν στα κατασκευαστικά εργαστήρια της ΕΛΣ.

Η εγκατάσταση χαρτογραφείται εικαστικά από τη Χρυσάνθη Κουμιανάκη, η οποία εμπνέεται από σχέδια κινησιολογίας της παραγωγής της Μήδειας. Η χαρτογράφηση αυτή προκαλεί τους επισκέπτες να ανακαλύψουν τις πολύπλοκες διαδρομές, τους βασικούς σταθμούς και τις μελλοντικές πορείες του μύθου, όπως διαμορφώνονται μέσα από τον διάλογο του αρχειακού υλικού με τα σύγχρονα εικαστικά έργα.