Η ομάδα C. for Circus μάς εξηγεί “Τι είναι αυτό που το λένε… απάτη;”

Η πρώτη στγμή που διαβάσαμε το έργο ήταν ίσως και η πιο κομβική για την απόφασή μας. Μπορεί για κάποιον αυτό να φαίνεται αφελές ή δείγμα προχειρότητας – ας πούμε, σε εμάς – αλλά τα βλέμματα που ανταλλάζαμε μεταξύ μας κατά την ανάγνωση και όχι μόνο οι ίδιες οι λέξεις, ήταν η πρώτη μας σιωπηλή συμφωνία: «Μας αρέσει αυτός ο κόσμος. Θέλουμε να τον δημιουργήσουμε. Αυτή θα είναι η επόμενή μας παράσταση».

Το έργο του Α. Οστρόφσκι μεταφράστηκε στα ελληνικά με τον τίτλο «Το ημερολόγιο ενός απατεώνα». Ο αρχικός του τίτλος ήταν «Ουδείς σοφός άνευ βλακείας». Φυσικά, εμείς, ως γνήσιοι αντιρρησίες, αλλά κι επειδή απ’ την αρχή σκοπεύαμε να διασκευάσουμε το έργο, δημιουργήσαμε έναν καινούργιο τίτλο για την παράσταση. Επιλέξαμε αυτήν την εύηχη ρώσικη λέξη: «ГЛУМ» (Γκλουμ), που στα ελληνικά σημαίνει απάτη – λιγότερο με την κλασική της έννοια και περισσότερο με την έννοια της φάρσας. Αυτό, λοιπόν, είναι το ζήτημα του θεατρικού έργου που ταλαιπώρησε τόσο πολύ πριν 150 χρόνια τον Α. Οστρόφσκι, τόσο που ονόμασε τον βασικό ήρωα Γκλούμοφ – δηλαδή Απατεωνίδη, αν ήταν Πόντιος, Απατεωνάκο, αν ήταν Μανιάτης ή Απατεωνάκη, αν ήταν Κρητικός, και πάει λέγοντας. Καταλαβαίνετε πού το πάμε. Η απάτη είναι το ζήτημα και της δικής μας παράστασης, άρα και αυτό με το οποίο ήρθαμε κι εμείς αντιμέτωποι. 

Σε αυτό το σημείο, θα σας παραθέσουμε ένα βιωματικό παράδειγμα για την απάτη. Στο γυμνάσιο, είχαμε σχέση μ’ ένα κορίτσι. Την είδαμε να φιλάει κάποιον άλλον. Δηλαδή, μας απάτησε. Αυτό, ονομάζεται απάτη. Όταν, θυμωμένοι πήγαμε να της ζητήσουμε τα ρέστα, εκείνη αποκρίθηκε ότι δεν είδαμε καλά, κι ότι ποτέ δεν φιλήθηκε με κανέναν. Εμείς, επειδή είμασταν θολωμένοι απ’ τα συναισθήματά μας γι’ αυτήν, την πιστέψαμε. Όντως, μάλλον δεν είδαμε καλά, είπαμε στον εαυτό μας. Αυτό, ονομάζεται αυταπάτη, καθώς είχαν όντως φιληθεί – το μάθαμε αργότερα.

Η απάτη υπάρχει ανάμεσά μας όταν όλοι οι εμπλεκόμενοι, με κάποιον τρόπο και για κάποιον λόγο, την προτιμούν απ’ την πραγματικότητα

Το συμπέρασμα απ’ το παράδειγμα αυτό είναι το εξής: η απάτη υπάρχει ανάμεσά μας όταν όλοι οι εμπλεκόμενοι, με κάποιον τρόπο και για κάποιον λόγο, την προτιμούν απ’ την πραγματικότητα (τώρα που το σκεφτόμαστε, η απάτη υπάρχει για τους ίδιους λόγους που υπάρχει και η φαντασία, άρα και ένα απ’ τα παιδιά της, το θέατρο).

Γι’ αυτό το λόγο, δεν μπορέσαμε ποτέ να αποφασίσουμε αν ο κύριος χαρακτήρας του έργου είναι επαναστάτης ή απατεώνας. Από τη μία, όλες οι πράξεις του είναι βασισμένες στην απάτη και το ψέμα με σκοπό το προσωπικό του όφελος. Απ’ την άλλη, όμως, οι άνθρωποι τους οποίους εξαπατά είναι αυτοί που, εκμετταλευόμενοι την κοινωνική τους ισχύ, εξαπατούσαν κι εξαπατούνταν συνειδητά κι ασυνείδητα με σκοπό το δικό τους προσωπικό όφελος. Άρα, απατεώνας ή επαναστάτης; Ή τίποτε απ’ τα δυο; Ποιος είναι ο «καλός» σ’ αυτήν την ιστορία; Αυτή η ερώτηση μας ταλαιπώρησε πολύ καιρό, μέχρι που αποφασίσαμε να τους συμπαθήσουμε όλους εξίσου.

Στο κάτω κάτω, όλοι άνθρωποι είναι, δηλαδή ζώα που μιλάνε και σκέφτονται και κάποιος κάποτε στην ιστορία, τους ανάγκασε να φοράν ρούχα. Τι; Γκλουμ.