Συν & Πλην: «Kontakthof» στο Εθνικό Θέατρο

Έχοντας αναλάβει την καλλιτεχνική διεύθυνση του δημοτικού μπαλέτου του Βούπερταλ από το 1973, η Πίνα Μπάους είχε κιόλας δείξει στιβαρά δείγματα γραφής για το τι σηματοδοτεί για εκείνην ο χορός, για τις ριζικές αλλαγές που έφερνε η γλωσσική μείξη του χοροθεάτρου (όπως ονομάστηκε και προοδευτικά το Χοροθέατρο του Βούπερταλ), είχε κιόλας αποκτήσει φανατικούς οπαδούς αλλά και φανατικούς πολέμιους ακόμα στους κόλπους του κοινού – κάποιοι από τους οποίους δεν είχαν διστάσει να ρίξουν ντομάτες στη σκηνή.

Το 1978, οπότε η Μπάους παρουσιάζει το «Kontaktof» με την αρχική ομάδα του Χοροθεάτρου, θα σύστηνε ένα από εμβληματικότερα έργα του ρεπερτορίου της, ιδανικό δείγμα της γλώσσας της: «χορογραφίες» χωρίς αρχή, μέση και τέλος, με μια έννοια να οδηγεί πυρηνικά την αφήγηση, αλλά δίχως αφηγηματικό ιστό, αποσπασματικές σκηνές που ενίοτε διακόπτονταν από κάποια παρορμητική δράση. Ο εκφραστικός, σωματικός και, σπανιότερα, λεκτικός καμβάς στηριζόταν σε στιγμές καθημερινότητας, αν όχι σε αυτούσιες φέτες ζωής, εστιάζοντας συχνά – σαν με μεγεθυντικό φακό – σε ανούσια επεισόδια μεταξύ των ανθρώπων, δοσμένα με μια απροσποίητη παιδικότητα· σαν μια προσπάθεια της ενήλικης κατάστασης να ανακτήσει τη χαμένη της αθωότητα.

Το «Kontakthof» – που μεταφράζεται από τα γερμανικά ως «αυλή επαφής» –  υποδηλώνει ένα χώρο συνάντησης μεταξύ ανθρώπων όπου τα συναισθήματα τους διατυπώνονται ως μια ανάγκη για συνύπαρξη, τρυφερότητα αλλά και επιβολή ή άσκηση βίας· δηλαδή, ό,τι συμπεριλαμβάνει η, πολλαπλώς φορτισμένη, έννοια της επαφής. Δώδεκα γυναίκες και έντεκα άνδρες αναμειγνύονται σε ένα παλαιοαστικό ευρωπαϊκό σαλόνι (ίσως να πρόκειται για μια αίθουσα δεξιώσεων) συνθέτοντας άλλοτε ένα νοσταλγικό καμπαρέ ή μια κωμωδία του παραλόγου κι άλλοτε μπρεχτικές εκρήξεις απεύθυνσης στο κοινό. Σε όλες αυτές τις εκφάνσεις, η σύνθεση της Μπάους κάνει σαφή τη συνάφεια του γέλιου με το ουρλιαχτό, της χαράς με την απελπισία, της πολυφωνικής μοναξιάς, της μελαγχολίας, του τραύματος. Υπογραμμίζει την σχέση – μάχη των δύο φύλων, όπου κανείς θα διακρίνει και επισημάνσεις για το πατριαρχικό μοντέλο. Όλα τα παραπάνω συμβαίνουν υπό τους ήχους γερμανικών τραγουδιών του Μεσοπολέμου.

Το έργο έκανε το ντεμπούτο του στο Βούπερταλ πριν από 47 χρόνια, περιοδεύοντας έκτοτε ανά τον κόσμο, αφού αποτέλεσε τη ναυαρχίδα των δημιουργιών της Πίνα Μπάους στην διάδοση της καλλιτεχνικής της γλώσσας. Πριν τον θάνατο της θρυλικής χορογράφου, επιχειρήθηκαν δύο επανασκηνοθεσίες του, η πρώτη με ερμηνευτές άνω των 65 ετών και η άλλη με εφήβους 14-18 ετών, θέλοντας να αναδειχθεί η «κοινή γλώσσα» επαφής, ανεξαρτήτως ηλικίας. Η ελληνική αναβίωση του έργου γίνεται σε καλλιτεχνική διεύθυνση της Ζοζεφίν Αν ΄Εντικοτ και του Δάφνι Κόκκινου. Η Έντικοτ ανήκει στην πρωτότυπη ομάδα εκτέλεσης του καθώς εργάστηκε για χρόνια και ως βοηθός της Πίνα Μπάους, ενώ ο «δικός μας» Δάφνις Κόκκινος υπήρξε χορευτής της ομάδας, επίσης βοηθός της μέχρι το τέλος της ζωής της και παραμένει ενεργό στέλεχος του Χοροθεάτρου του Βούπερταλ.

Νίκος Κουσούλης και Μελίνα Κόντη.

Το θρυλικό «Kontakthof», η χοροθεατρική παράσταση της Πίνα Μπάους που καθόρισε, μεταξύ άλλων, την έννοια του χοροθεάτρου στην Ευρώπη και παγκοσμίως, αποκτά ελληνικό dna με μια μικτή, πολυφωνική και ιδιαιτέρως αποδοτική ομάδα Ελλήνων ερμηνευτών. Κατά συνέπεια, η πρώτη νέα παραγωγή της Κεντρικής Σκηνής Εθνικού Θεάτρου για φέτος είναι μια παράσταση ορόσημο, τόσο ως υπόμνηση της χοροθεατρικής κληρονομιάς της Μπάους όσο και της διάρκειας της αλλά και των δυνατοτήτων του ελληνικού παραστατικού δυναμικού. Φωτίζεται, έτσι, η προβληματική της πρωτοπόρου Γερμανίδας δημιουργού να στηρίζει τα έργα της στην αλήθεια της καθημερινότητας: ειδικά εδώ σχολιάζοντας την συγκρουσιακή σχέση ανάμεσα στη γυναίκα και στον άνδρα και την ακόρεστη δίψα του ατόμου να επικοινωνήσει – ακόμα κι αν το επιχειρεί μέσα από το λάθος δρόμο.

Δάφνη Δρακοπούλου και Αλέξανδρος Βαρδαξόγλου.

H σκέψη του Έλληνα χορευτή, χορογράφου και ιστορικού στελέχους του Χοροθεάτρου του Βούπερταλ Δάφνι Κόκκινου δημιούργησε ένα εξαιρετικό σημείο «επαφής» για την αναβίωση του «Κοntakthof» με Έλληνες ερμηνευτές. Μολονότι δεν έχω δει την πρώτη παρουσίαση του έργου στο Ηρώδειο το 1988, αλλά τις αναβιώσεις άλλων δημιουργιών της Πίνα Μπάους στην Ελλάδα με στελέχη της ομάδας της (χαρακτηριστικό παράδειγμα το «Sweet mambo» που έγινε μετάκληση από τη Στέγη το 2016), μπορώ να πω με ασφάλεια πως η ελληνική διανομή, όπως επελέγη μέσω ακρόασης από τους Έντικοτ και Κόκκινο, είναι ένα σχήμα υψηλών δυνατοτήτων και κυρίως μια πολυσυλλεκτική ομάδα: όχι μόνο ανάμεσα σε χορευτές, ηθοποιούς (ή και τα δύο), αλλά και σε ηλικίες, σωματότυπους, εμπειρίες, εκφραστικές ταυτότητες. Εξασφαλίζοντας αυτήν την αίσθηση του ανθρώπινου σύμπαντος που επιδίωκαν πάντα τα έργα της Μπάους. Όσο για τη δομική και τεχνική προσαρμογή του έργου – που έχει γίνει κατ’ επανάληψη σε σταθμούς ανά τον κόσμο – εφαρμόστηκε στην εντέλεια και εδώ, σε συνεργασία του Εθνικού Θεάτρου και του Χοροθεάτρου του Βούπερταλ.

Τί σηματοδοτεί όμως, η ελληνική μεταφορά ενός ιστορικού έργου, εκτός από την εντελή εκτέλεση του; (Προσέξτε, ας πούμε, την κλασική αρτιότητα των χορογραφιών συνόλου). Παρακολουθώντας το «Kontakthof» (πιθανώς όπως και παρακολουθώντας έργα της Μάρθα Γκράχαμ ή του Μερς Κάνινγχαμ) έρχεται κανείς αντιμέτωπος με την καθιέρωση του σύγχρονου χοροθεάτρου και χορού τα τελευταία 50 χρόνια. Έργα της Μπάους όπως το «Café Muller» και το «Kontakthof» είναι καρποί από τα δέντρα του Παραδείσου, είναι η πηγή τροφής για όλες τις επόμενες γενιές δημιουργών στον παγκόσμιο χορό (κυρίως στην επικράτεια του δυτικού κόσμου). Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι είναι και η απάντηση για την άνθιση του ελληνικού χορού από τα χρόνια της ομάδας Εδάφους και της Οκτάνα μέχρι σήμερα. Η καταγωγή του μεταπολεμικού ευρωπαϊκού χοροθεάτρου βρίσκεται συμπυκνωμένη στις πιο στέρεες δημιουργίες της Μπάους – με χαρακτηριστική περίπτωση το «Kontakthof»· κατά συνέπεια, η επαφή με μια ιστορική χορογραφία αναδεικνύει αφενός την αξία και την ομορφιά του κλασικού ενώ, την ίδια ώρα, λειτουργεί επεξηγηματικά για τις γλωσσικές πηγές του χορού στις μέρες μας. Και φυσικά, είναι ένα έργο – μελέτη για τον άνθρωπο και δη τον άνθρωπο που αναδύεται σε μια νέα Ευρώπη (ό,τι κι αν σήμαινε αυτό στα χρόνια της Μπάους, ό,τι κι αν σημαίνει για εμάς σήμερα) και παλεύει να συγχρωτιστεί, να επικοινωνήσει.

Οι 23 ερμηνευτές του «Kontakthof» είναι, σχεδόν, ισότιμα μοιρασμένοι ανάμεσα σε ηθοποιούς (που έχουν αυξημένη επαφή με το σωματικό θέατρο), αμιγώς χορευτές, αλλά και την «ειδική κατηγορία» καλλιτεχνών που τόσο σε επίπεδο σπουδών όσο και επαγγελματικά έχουν αφιερωθεί εξίσου στο θέατρο και στο χορό. Η ομάδα του ελληνικού «Kontakthof» (αλφαβητικά) είναι οι: Θανάσης Ακοκκαλίδης, Αλέξανδρος Βαρδαξόγλου, Βίκυ Βολιώτη, Κατερίνα Γεβετζή, Δημήτρης Γεωργιάδης, Μαριλένα Δάρα, Δάφνη Δρακοπούλου, Νίκος Ζιάζιαρης, Ναταλία Καλογεροπούλου, Δημήτρης Κολλιός, Μελίνα Κόντη, Νίκος Κουσούλης, Κωνσταντίνος Κοντογεωργόπουλος, Νίκος Λεκάκης, Έρη Μάγκου, Δημήτρης Μανδρινός, Ιωάννης Μπάστας, Αλεξάνδρα Όσπιτση, Εβίνη Παντελάκη, Πύρρος Θεοφανόπουλος, Έλσα Σίσκου, Βασιάνα Σκοπετέα, Σάνια Στριμπάκου. Μια ομάδα συμπαγής, με καλλιεργημένη σκηνική επικοινωνία, ρυθμό, αντίληψη του τελετουργικού χαρακτήρα του έργου, με χάρη και χιούμορ – μολονότι υπάρχουν και λίγα στραβοπατήματα σε στιγμές θεατρικής ερμηνείας.

Κυρίως, για τον πιο προωθημένο ρόλο που τους δόθηκε μέσα στο σχήμα, ξεχωρίζουν στη γυναικεία διανομή η Εβίνη Παντελάκη (μνημειώδης σκηνή κακοποίησης της από το σύνολο των ανδρών), η Μελίνα Κόντη, η Έρη Μάγκου, η Βίκυ Βολιώτη και η Αλεξάνδρα ΄Οσπιτση. Αντίστοιχα, από την ανδρική διανομή διακρίνεται ο Αλέξανδρος Βαρδαξόγλου, ο Θανάσης Ακκοκαλίδης, ο Νίκος Λεκάκης, ο Δημήτρης Μανδρινός, ο Πύρρος Θεοφανόπουλος και ο Δημήτρης Κόλλιας. Η επαφή τους έφερε ξανά ζωή στο έργο και σε μερικές περιπτώσεις διακρίναμε αυτό που η Μπάους ζητούσε από την ομάδα της: να φέρουν ολόκληρο τον εαυτό τους μέσα στο έργο.

Μερικές από τις σπουδαιότερες παραστάσεις της, η Πίνα Μπάους τις δημιούργησε σε συνεργασία με τον ζωγράφο-σκηνογράφο και σύντροφο της Ρολφ Μπόρτσικ, ο οποίος πέθανε μόλις δύο χρόνια μετά το λανσάρισμα του «Kontakthof». Η συνεργασία τους από το 1970 είχε εδραιωθεί στην απόρριψη του στιλ της εποχής: η Μπάους παρέμενε πιστή στην απεικόνιση του ρεαλισμού, ενώ ο Μπόρτσικ δημιουργούσε ποιητικούς χώρους με αναφορές στην καθημερινή ζωή. Αυτό καθιστούσε τις σκηνογραφίες του  ενεργά σχόλια στον κινησιολογικό ρεαλισμό, χωρίς να τις περιορίζει από τις ‘ανοιχτές’ ερμηνείες.

Ειδικά στο «Kontakthof», η ιδέα του χώρου περιγράφει μια κλασική σχολή χορού, με μεγάλα παράθυρα, ένα παλιό πιάνο και μια σκηνή μέσα στη σκηνή. Ο χώρος αυτός παραπέμπει στην ατμόσφαιρα μιας αναπόλησης, μιας νοσταλγίας επιτρέποντας στους «ήρωες» να συνομιλήσουν, να έρθουν σε κοινωνική επαφή αλλά και σε επαφή με τους φόβους και τις επιθυμίες τους. Τα καλόγουστα κοστούμια τους (ειδικά τα πολύχρωμα φορέματα των γυναικών) δεν τους εμποδίζουν να αποδομήσουν τους εαυτούς τους σε μια προσπάθεια να αγγίξουν τα συναισθήματα τους. Η εργασία του Μπόρτσικ αναδεικνύεται έξοχα από τους φωτισμούς του Τζο Βερλέ.

Σύσσωμη η 23μελής διανομή του “Kontakthof” στο Εθνικό Θέατρο.

Είναι, μάλλον, αναπόφευκτο. Ένα έργο που έχει συλληφθεί το 1977 και έχει παρασταθεί το 1978, σήμερα 47 χρόνια μετά, να φαντάζει σε κάποια σημεία ξεπερασμένο, φέροντας την πατίνα του «παλιού». Παρόλα αυτά, δεν προσβάλλεται η συνολική εντύπωση της παράστασης που εξακολουθεί να διατηρεί τη δυναμική της.   

Η παράσταση ορόσημο της Πίνα Μπάους, μέσα από την ελληνική εκδοχή της, υπενθυμίζει τις απαρχές της χοροθεατρικής πρωτοπορίας στην Ευρώπη, αναδεικνύει την ανθεκτικότητα της στο χρόνο και την δυναμική των Ελλήνων ερμηνευτών.

Η Εβίνη Παντελάκη περιστοιχισμένη από την ανδρική διανομή.

Δημήτρης Γεωργιάδης.