Οι τελευταίοι σοβιετικοί συνθέτες από την ΚΟΑ στο Μέγαρο

Με ένα πρόγραμμα αφιερωμένο σε μία κορυφαία μορφή της ύστερης σοβιετικής μουσικής δημιουργίας, τον συνθέτη Άλφρεντ Σνίτκε, από τη γέννηση του οποίου, το 2024, συμπληρώθηκαν 90 χρόνια, η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών επανέρχεται, μετά την εορταστική περίοδο, στις τακτικές εμφανίσεις της στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών.

Στη συναυλία της Παρασκευής 10 Ιανουαρίου 2025, που υπό τον τίτλο «…μετά τον Σοστακόβιτς…» είναι αφιερωμένη στη δεκαετία 1973-1983, μια μεταβατική περίοδο για την ΕΣΣΔ, που λίγο αργότερα θα περάσει στην εποχή της περεστρόικα· περίοδο κατά την οποία μια νέα γενιά δημιουργών βρίσκει τη φωνή της, έχοντας απορροφήσει τις διδασκαλίες του παρελθόντος αλλά, ταυτόχρονα, και τις ποικιλόμορφες νεωτεριστικές τάσεις.

Κορυφαία μορφή, ανάμεσα στους δημιουργούς αυτής της γενιάς ο Άλφρεντ Σνίτκε (1934-1998), μουσουργός τα πρώιμα έργα του οποίου φέρουν ισχυρό το αποτύπωμα της επιρροής του Ντμίτρι Σοστακόβιτς. Στα έργα του ανέπτυξε μια πολυστυλιστική εξωστρέφεια, ίσως και εξ ανάγκης, καθώς, όπως παρατηρεί ο μαέστρος Νίκος Βασιλείου, «η λογοκρισία σημάδεψε τον Σνίτκε, που για χρόνια βιοπορίστηκε γράφοντας μουσική για το θέατρο και τον κινηματογράφο – γεγονός που μάλλον συνέτεινε στη δημοφιλία του, παρά τη μείωσε».

Το γιατί συνέβη αυτό μπορεί να το καταλάβει κανείς ακούγοντας το έργο με το οποίο κλείνει η βραδιά, την σουίτα «Γκόγκολ», σκηνική μουσική για το θεατρικό έργο του Νικολάι Γκόγκολ «Ο επιθεωρητής», γραμμένη το 1980. Θα έχει προηγηθεί αριστουργηματικό Κοντσέρτο για βιόλα και ορχήστρα (1985), τη μουσική του οποίου ο συνθέτης χαρακτήρισε ένα «ανήσυχο κυνηγητό μέσα στη ζωή (στο δεύτερο μέρος) και μια αργή και θλιβερή επισκόπηση της ζωής στο κατώφλι του θανάτου (στο τρίτο μέρος)», σαν προμήνυμα του εγκεφαλικού επεισοδίου που θα τον χτυπήσει λίγο αργότερα, εξαιτίας του οποίου η μουσική του θα γίνει περισσότερο εσωστρεφής, αποκτώντας ένα «αναχωρητικό» ύφος.

Ανάμεσα στο δύο αυτά έργα του σοβιετικού συνθέτη, η ΚΟΑ θα ερμηνεύσει ένα από τα ύστερα έργα του Ντμίτρι Σοστακόβιτς, τα «Έξι ποιήματα της Μαρίνα Τσβετάγιεβα», για κοντράλτο και ορχήστρα δωματίου (1973), τιμώντας έτσι τα 50 χρόνια από τον θάνατο του συνθέτη, που συμπληρώνονται φέτος. Ο μαέστρος Νίκος Βασιλείου θα διευθύνει την Ορχήστρα αλλά και τους σολίστ Ηλία Σδούκο στη βιόλα και τη μεσόφωνο Μαρία Κατσούρα.

«Έργο εσωστρεφές και ταυτόχρονα εξωστρεφές, σκούρο, σκοτεινό, έντονα δραματικό, σχεδόν οπερατικά θεατρικό, πλούσιο σε ηχοχρώματα» χαρακτηρίζει το έργο αυτό η Μαρία Κατσούρα, επισημαίνοντας ότι «δίνει με ανάγλυφο τρόπο συναισθήματα και εικόνες της τραγικότατης ζωής της ποιήτριας, όπως αποτυπώνονται στα έξι αυτά ποιήματα: τον πόνο, την απελπισία, την απόγνωση».

Ο Σοστακόβιτς έγραψε τη μουσική για τα «Έξι ποιήματα της Μαρίνα Τσβετάγιεβα» μέσα σε μία μόλις εβδομάδα, τον Αύγουστο του 1973, όταν έκανε διακοπές στην Εσθονία και η υγεία του ήταν ήδη κακή. Συστηματικός αναγνώστης ποίησης ο ίδιος, είχε μελοποιήσει έργα πολλών ρώσων ποιητών στη μακρά δημιουργική του πορεία. Το 1971 είχε μελοποιήσει ένα ποίημα του Γεφτουσένκο για την αυτοκτονία της Τσβετάγιεβα, ενώ είχε δείξει ενδιαφέρον και για την ποίηση της Άννα Αχμάτοβα. Τα ποιήματα που μελοποίησε δεν ήταν από τα γνωστότερα, σχετίζονταν όμως, με ποικίλους τρόπους, με τη ζωή του συνθέτη, ιδίως σε ό,τι αφορά τη σχέση του καλλιτέχνη με την εξουσία.

Άλφρεντ Σνίτκε (1934-1998), Κοντσέρτο για βιόλα και ορχήστρα

Ντμίτρι Σοστακόβιτς (1906-1975), Έξι ποιήματα της Μαρίνα Τσβετάγιεβα, για κοντράλτο και ορχήστρα δωματίου, έργο 143α

Άλφρεντ Σνίτκε (1934-1998), Σουίτα «Γκόγκολ», από τη σκηνική μουσική για το θεατρικό έργο του Νικολάι Γκόγκολ «Ο επιθεωρητής», διαμόρφωση: Γκ. Ροτσντεστβένσκυ

Σολίστ: Ηλίας Σδούκος, βιόλα, Μαρία Κατσούρα, μεσόφωνος

Μουσική διεύθυνση: Νίκος Βασιλείου