Πώς φτιάχνεται ένας ήρωας; Ο Αλέκος Παναγούλης και η μνήμη του

Πώς φτιάχνεται ένας ήρωας; Αυτό είναι το κεντρικό ερώτημα του βιβλίου του ιστορικού Δημήτρι Γαρρή «Ο τελευταίος ήρωας: Η συγκρότηση της μνήμης του Αλέκου Παναγούλη (1968-1981)», που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Θεμέλιο.

Χωρίς αμφιβολία, ο Αλέκος Παναγούλης αποτελεί σήμερα τον κορυφαίο ατομικό ήρωα της αντιδικτατορικής αντίστασης. Η απόπειρα εναντίον του δικτάτορα Παπαδόπουλου, τον Αύγουστο του 1968, η αταλάντευτη στάση του στην ανάκριση, τα φριχτά βασανιστήρια που υπέστη, η περήφανη απολογία του στο χουντικό στρατοδικείο που τον καταδίκασε δις εις θάνατον και οι απόπειρες απόδρασής του, δημιούργησαν την ηρωική του εικόνα. Επιπλέον, στην πρώιμη Μεταπολίτευση, ο αγώνας του για αποκάλυψη των αρχείων της ΕΣΑ με σκοπό την κάθαρση και την παραδειγματική τιμωρία των χουντικών εγκλημάτων, καθώς και ο ανεξιχνίαστος θάνατός του, που καλύπτεται ακόμη και σήμερα από την αχλή του μυστηρίου, ενίσχυσαν σημαντικά αυτή την εικόνα.

Όμως, οι διαδικασίες ηρωοποίησής του δεν ήταν ούτε άμεσες, προκαθορισμένες ή γραμμικές, ούτε υπάκουσαν σε οποιαδήποτε τελεολογία. Οι τρόποι και οι οδοί μέσω των οποίων συγκροτήθηκε η φήμη και η μνήμη του Παναγούλη, με κυρίαρχο συστατικό τον ηρωισμό, φέρουν έντονο το στοιχείο της έκπληξης, της ανατροπής του εκάστοτε αναμενόμενου, της απρόβλεπτης «πανουργίας της ιστορίας».

Το βιβλίο «Ο τελευταίος ήρωας» εξιστορεί πώς συγκροτήθηκε το σύμβολο «Παναγούλης», κατά τη διάρκεια της ζωής του και την πρώτη πενταετία μετά τον θάνατό του. Αναδεικνύει τη δική του δράση, αλλά και τις κοινότητες μνήμης που συγκροτήθηκαν γύρω από αυτόν, επιχειρώντας να μελετήσει τις διαδικασίες ηρωοποίησής του ως ένα ιστορικό φαινόμενο άμεσα συνδεδεμένο με την εποχή, φαινόμενο το οποίο ήλθε να απαντήσει σε συγκεκριμένες ανάγκες της ελληνικής κοινωνίας. Τελικά, γίνεται «ο πρώτος ήρωας της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας να υπήρξε ταυτόχρονα και ο τελευταίος της;» αναρωτιέται από τις σελίδες του ο συγγραφέας.

Το βιβλίο του Δημήτρι Γαρρή  «Ο τελευταίος ήρωας: Η συγκρότηση της μνήμης του Αλέκου Παναγούλη (1968-1981)» παρουσιάζεται σε εκδήλωση που διοργανώνεται από τις εκδόσεις Θεμέλιο τη Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2026 (19.00) στην Αίθουσα «Γεώργιος Καράντζας» του Μεγάρου της ΕΣΗΕΑ (Ακαδημίας 20, 1ος όροφος). Την εκδήλωση θα προλογίσουν ο καθηγητής Βαγγέλης Καραμανωλάκης, διευθυντής Ιστορικής Βιβλιοθήκης των εκδόσεων Θεμέλιο, και συγγραφέας – δημοσιογράφος η Μαριάννα Τζιαντζή. Για το βιβλίο θα μιλήσουν ο καθηγητής κοινωνικής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Πολυμέρης Βόγλης, ο σκηνοθέτης Δημήτρης Ινδαρές και η ιστορικός στο Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος Ελένη Κούκη.