Ιστορίες ανθρώπων, χώρων και αντικειμένων στο Μουσείο Βορρέ: Από την παράδοση στη σύγχρονη δημιουργία

Στο πλαίσιο της θεματικής «Υλικά, τεχνικές και μνήμη στη σύγχρονη δημιουργία: Ο κήπος και το Πυργί του Μουσείου Βορρέ», η στρογγυλή τράπεζα με τίτλο «Ιστορίες ανθρώπων, χώρων και αντικειμένων στο Μουσείο Βορρέ: Από την παράδοση στη σύγχρονη δημιουργία» διερευνά τη σχέση της παράδοσης με τη σύγχρονη καλλιτεχνική πρακτική μέσα από αφηγήσεις που συνδέουν πρόσωπα, τόπους και υλικότητα.

Η εκδήλωση εντάσσεται στη σειρά των εκπαιδευτικών εργαστηρίων του Μουσείου και σηματοδοτεί την ολοκλήρωση του προγράμματος, το οποίο υλοποιήθηκε με την υποστήριξη και υπό την αιγίδα του ΥΠΠΟ και της ΔΙΝΕΠΟΚ, στο πλαίσιο της δράσης «Νεότερη Πολιτιστική Κληρονομιά – Μουσεία Νεότερου Πολιτισμού».

Το Μουσείο Βορρέ, ως ζωντανός πολιτιστικός οργανισμός, διοργάνωσε μια σειρά εργαστηρίων και δράσεων με στόχο την ανάδειξη της διαχρονικής αξίας των παραδοσιακών υλικών και τεχνικών, καθώς και των φυσικών στοιχείων που συγκροτούν την πολιτιστική μας κληρονομιά. Κεντρικοί άξονες του προγράμματος αποτέλεσαν η λαογραφική συλλογή, το κτήριο του Πυργιού και ο Κήπος του Μουσείου, τα οποία λειτουργούν ως ζωντανά τεκμήρια πολιτιστικής μνήμης και αναδεικνύουν τη σύνδεση παραδοσιακής τέχνης και σύγχρονης δημιουργίας.

Η στρογγυλή τράπεζα φιλοδοξεί να αποτελέσει αφετηρία για νέες αντίστοιχες δράσεις στο μέλλον.

Ο άνθρωπος, κατά τον αρχιτέκτονα Γιουχάνι Παλασμάα, προσδιορίζει την ταυτότητά του μέσα στην κοινωνία στην οποία ανήκει, μέσω των κατασκευών του. Ήταν αυτό που υποσυνείδητα  λειτούργησε μέσα μου από τότε που έμεινα εντυπωσιασμένη από τις λιτές φόρμες  των πέτρινων και ξύλινων αντικειμένων που έβλεπα στα σπίτια και τις αυλές των αγροτικών σπιτιών στη Θράκη το 1967.

Τα αντικείμενα που ανήκουν στη συλλογή του Ε.Μ.Θ. μας ταξιδεύουν στον ευρύτερο ιστορικό χώρο της Θράκης. Μας οδηγούν σε  δίκτυα επικοινωνίας με σύνοικους πληθυσμούς αιώνων  διαφορετικής εθνοτικής και  πολιτισμικής προέλευσης. Δίκτυα που κόπηκαν με εθνοκαθάρσεις και πρόσφυγες, αφού από τα τέλη του 19ου αιώνα όλη η Θράκη είχε καταστεί ένα θέατρο πολεμικών επιχειρήσεων.

Στα αντικείμενα της συλλογής μας υπάρχουν συμπυκνωμένες  μνήμες συμβίωσης αλλά και μίσους, ιστορίες ατομικές και συλλογικές, εμπειρίες, σχέσεις, αξίες, τρόποι ζωής για αυτό και λειτουργούν ως άγκυρα ιστορικής και πολιτισμικής συνείδησης. Το ερώτημα όμως δεν είναι τι “έχουμε” στα μουσεία, αλλά τι τολμούμε να πούμε με αυτά.  Αν η ύπαρξη τους, ενεργοποιεί τη κριτική μας σκέψη μέσα από όλα αυτά που μας αποκαλύπτουν, όπως π.χ. την αυτάρκεια και την επανάχρηση τους, τις σχέσεις με τη φύση και ένα άλλο αξιακό σύστημα.  Αν τελικά τα αξιοποιούμε  ως μια γλώσσα διαλόγου για τα σημερινά κρίσιμα ζητήματα που μας απασχολούν, όπως κλιματική κρίση (υλικά, αντοχή, τοπική παραγωγή), έμφυλοι ρόλοι, εργασία και δεξιοτεχνία, μετακινήσεις και προσφυγιά, ταυτότητα και ετερότητα.

Να δούμε ότι τα αντικείμενα δεν είναι παθητικά. Είναι ενεργά πολιτισμικά και πολιτικά. Εμπεριέχουν τη καρδιά και τη ψυχή μας, τον πολιτισμό μας, τη μνήμη μας, μέρος του DNA μας.

Η εισήγηση του Γιάννη Γκίκα θα εξετάσει πώς οι παραδοσιακές χειροτεχνικές πρακτικές, τα τοπικά υλικά και η γνώση της λαϊκής τέχνης μπορούν να λειτουργήσουν ως ζωντανές πηγές έμπνευσης για τη σύγχρονη σχεδιαστική δημιουργία. Μέσα από το έργο του, που ισορροπεί ανάμεσα στη λειτουργικότητα και τη συναισθηματική διάσταση του αντικειμένου, θα αναδειχθεί ο τρόπος με τον οποίο η μνήμη των υλικών, η δεξιοτεχνία και η σχέση με τον τόπο μετασχηματίζονται σε σύγχρονη γλώσσα design, διατηρώντας ενεργό τον διάλογο μεταξύ παράδοσης και σύγχρονης παραγωγής.

Δεδομένου ότι ο πολυχώρος πολιτισμού του Μουσείου έχει ως πυρήνα του ένα σύνολο ιστορικών κτισμάτων, παλιών λιοπεσιώτικων κατοικιών που αποτελούν χαρακτηριστικά δείγματα της «παραδοσιακής» κατοικίας της Αττικής στην εισήγηση θα θιγούν ζητήματα σχετικά με την αρχιτεκτονική της κατοικίας στα χωριά της Αττικής από τον 18^ο αιώνα ως τις μέρες μας, τη μελέτη με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία της αρχιτεκτονικής των ιστορικών σπιτιών του συγκροτήματος Βορρέ, τις επεμβάσεις επανάχρησης των ιστορικών κτηρίων του συγκροτήματος στα πλαίσια της δημιουργίας αρχικά της κατοικίας και στη συνέχεια του Μουσείου Βορρέ και θα επιχειρηθεί μια αξιολόγηση των επεμβάσεων στα ιστορικά κτήρια του συγκροτήματος Βορρέ.

Στο παρελθόν τα μουσεία λειτουργούσαν κυρίως ως κελύφη προστασίας και ανάδειξης των συλλογών τους. Η έμφαση ήταν σχεδόν αποκλειστικά στο περιεχόμενο, με ελάχιστη αναφορά στο περιέχον. Καθώς, όμως, τα μουσεία αποκτούσαν ιστορικότητα τόσο ως κτήρια όσο και ως χώροι κοινωνικής δράσης, το κοινό άρχισε να ενδιαφέρεται και για το περιέχον. Τα τελευταία χρόνια αναπτύσσονται δύο νέες τάσεις: μία που προσπαθεί να εντάξει τα μουσεία στον περιβάλλον τοπίο (φυσικό και κοινωνικό), και μία που δίνει έμφαση στις ανθρώπινες αλληλεπιδράσεις εντός του μουσείου. Με τον τρόπο αυτόν, τα μουσεία μεταβάλλονται από στατικοί χώροι έκθεσης και εκπαίδευσης σε δυναμικά οικοσυστήματα, όπου παρελθόν και παρόν, υλικότητα και άυλη γνώση, άνθρωποι και αντικείμενα συνυπάρχουν ισότιμα. Στην παρουσίαση αυτή, θα εξετάσουμε τις παραπάνω αλλαγές και τις προοπτικές που ανοίγουν.