Συν & Πλην: «Ιεροτελεστία» στο Εθνικό Θέατρο

Στο εμπριμέ κοστούμι, η Ρενάτα, η μοναδική μοιρολογίστρα στον κόσμο η τέχνη της οποίας διασώζεται, περιγράφει αναλυτικά το πως «ντυνόταν ένα δάκρυ του απέραντου πόνου» στο ξόδι κάποιου ντόπιου της Κορσικής, όπου ζει. Η Κάλι, μια μετανάστρια δεύτερης γενιάς από τη Γουατεμάλα προσπαθεί «να βρει τις λέξεις που ποτέ δεν είπε» στον πρώτο της έρωτα, ένα μοναχικό, καρκινοπαθές κορίτσι που η οικογένεια της φιλοξενούσε. Ο φοιτητής Τομά θυμάται τη στιγμή που δύο άνδρες τον έσωσαν από βέβαιο πνιγμό, αλλά ο ένας άφησε την τελευταία του πνοή μόλις βγήκε στην παραλία. Ο Τομά, θέλει απεγνωσμένα να γυρίσει πίσω το καλό που έζησε «σώζοντας κάποιον». Η Ασμά από την Αφρική, γεμάτη ορθολογικές σκέψεις, θέλει να οργανώσει μια καλή τελετή για το θάνατο του πατέρα της. Ο Ζωρζ, έχει διαγνωστεί με πρώιμο Alzheimer και έχει αποφασίσει να βάλει τέλος στη ζωή του υποβοηθούμενος «για να πεθάνει ελεύθερος, με αξιοπρέπεια». Ο Ιμπραήμ έρχεται στην Ελλάδα από την Παλαιστίνη με τον παππού του, από μια χώρα όπου «η σκέψη του θανάτου έχει ήδη πεθάνει». Ο Πάνος προσπαθεί, μάταια, να χωνέψει την αυτοκτονία του gay αδερφού του. Ο Ματίας, ένα παιδί που μεγάλωσε στη βία των ιδρυμάτων, «ένα κλεφτρόνι, ένα ρεμάλι» προβαίνει σε μια πολύ βίαιη πράξη. Η Ζάϊα γιορτάζει φρενιασμένα το θάνατο του δυνάστη πατέρα της λες και επανιδρύει την ύπαρξη της. Ο Λεό χάνει τον πατέρα του εν μέσω covid, δίχως να του κρατά το χέρι. Ο Σάββας, ένα παιδί με κάποια μορφή νοητικής στέρησης, γιος μιας διαλυμένης οικογένειας, πέφτει διαρκώς θύμα bulling.

Κοιτάζοντας το κοινό στα μάτια και οι εννέα αυτοί, μοναχικοί ήρωες – οι περισσότεροι χαμηλής κοινωνικής στάθμης – μοιράζονται μια ή περισσότερες αναμνήσεις θανάτου που όρισαν τις ζωές τους με καθοριστικό τρόπο, πλημμυρισμένοι – μέσα στην ομοιότητα της θέσης όπου βρίσκονται – από άπειρες αποχρώσεις πένθιμων συναισθημάτων. Σε μια προσπάθεια να θυμηθούν τους νεκρούς, να δώσουν το μέγεθος που έχει προκαλέσει μέσα τους η απώλεια. Η ανάμνηση θα γίνει αφηγηματική και ενσώματη τελετή, μια ταπεινή όσο και δονούμενη ιερουργία, μια μεγαλειώδη κηδεία της ψυχής και του νου τους που ταξιδεύει από τα λόγια του δρόμου έως τα ποιητικά λόγια: γιατί «ένα μονοπάτι είναι ο θάνατος, πρέπει να το τιμήσουμε».

Ο Γάλλος συγγραφέας Γκιγιόμ Πουά πήρε 300 συνεντεύξεις στα χρόνια των lockdowns του covid, μια χρονική περίοδο όπου ο θάνατος, πιο εμφατικά από ποτέ, αποτυπωνόταν με τη μορφή αριθμών: όχι όψεων, προσώπων, ονομάτων, ζωών· εκφράζοντας μια τεράστια σκληρότητα για τους αναχωρητές. Το έργο του «Un Sacre» (όπως είναι ο πρωτότυπος τίτλος του) σε αντίθεση με την εξαιρετικά διαδεδομένη πρακτική των σύγχρονων (και ειδικά των δυτικότροπων) κοινωνιών – όπου ο θάνατος προσπερνάται, συνθλίβεται από την καθημερινότητα των ξέφρενων ρυθμών, μοιάζει να μην χωράει στις ζωές όσων μένουν πίσω – εδώ βρίσκει χώρο, χωρίς την τυπική έννοια του θρήνου· αλλά ως πνευματικό βίωμα του τραυματικού τέλους.

Στις εννέα ξεχωριστές εξιστορήσεις, συμπεριλαμβάνονται και τρεις ‘ελληνικής καταγωγής’ που έγραψε η δραματολόγος Ιζαμπέλα Κωνσταντινίδου και ο σκηνοθέτης της παράστασης Χρήστος Θεοδωρίδης, επιχειρώντας να δώσουν μια εντοπιότητα στο μοναδικό, μη αναστρέψιμο, συμβάν της ζωής. Παρότι φυσικά,  ο θάνατος έχει τη δημοκρατία της συμπερίληψης του πάσα ένα, μηδενός εξαιρουμένου – με τη διαφορά ότι, ίσως, κάθε κουλτούρα φέρει διαφορετικά φορτία στην πρόσληψη και διαχείριση του.

H Ιωάννα Μαυρέα στη σκηνή έναρξης της παράστασης.

Οπωσδήποτε μια από τις πιο τολμηρές επιλογές σύγχρονου θεατρικού έργου, μια εμβύθιση στην κατανόηση και την ερμηνεία της απώλειας, στον πόνο και στα δάκρυα, φέρνει το Εθνικό Θέατρο και εντός του, τον Χρήστο Θεοδωρίδη σε μια ακόμα παράσταση αιχμής. Μια ισχυρή προσήλωση στο λόγο μέσα από διαδρομές ποιητικές, φιλοσοφικές αλλά και γλώσσα του δρόμου ζυμώνονται σε μια επώδυνη μα καθαρτική παραστατική λειτουργεία. Η άψογα συγκροτημένη ομάδα, που σε αρκετές περιπτώσεις, αγγίζει ερμηνευτικά ύψη δοσμένα με ανθρωπιά και ειλικρίνεια, συμβάλλει καθοριστικά στο αποτέλεσμα. Δεν έχω καταλήξει αν η «Ιεροτελεστία» είναι ένα παρηγορητικό θεατρικό συμβάν, πάντως, όλοι όσοι μετέχουν σε αυτή – ηθοποιοί και θεατές – τους προσφέρεται η δυνατότητα να συνομιλήσουν με το μεγαλύτερο υπαρξιακό φόβο του ατόμου που η επιβεβλημένη ηθική έχει ολότελα απωθήσει.

Στο ρόλο της οργισμένης Ζάϊα η Μαρία Μπαγανά.

Ο πανδαμάτωρ θάνατος έχει υμνηθεί από τη μεγάλη παράδοση της αρχαίας γραμματείας έως σήμερα. Εντούτοις, η απόπειρα του Γκιγιόμ Πουά να την αντιμετωπίσει ως τελετουργικό κάθαρσης, σήμερα, με πολύ φόβο αλλά και με βαθιά αποδοχή κατατάσσει την «Ιεροτελεστία» στην κατηγορία ενός πολιτικού έργου, με την έννοια ότι ο θάνατος συνταξιδεύει με μια προσπάθεια κατανόησης του μυστηρίου της ζωής. Η επιλογή του από τον Χρήστο Θεοδωρίδη είναι θαρραλέα, γιατί ενστερνίζεται τη σημασία αυτού του δρόμου και το παρουσιάζει χωρίς να δειλιάζει μπροστά στην οδύνη. Στο ίδιο μήκος κύματος μοιάζει να κινείται η δραματουργική επεξεργασία του έργου από την Ιζαμπέλα Κωνσταντινίδου και τη μεταφράστρια Δήμητρα Κονδυλάκη που δεν φοβούνται την αναμέτρηση με τις έννοιες και τις λέξεις.

Με ανανεωμένο το ανσάμπλ των ηθοποιών του, o Χρήστος Θεοδωρίδης καταφέρνει, στο πλαίσιο της διδασκαλίας να φέρει πλείστες ποιότητες μέσα στην ίδια ερμηνευτική γραμμή. Αναμφίβολα, οφείλει πολλά και στους ίδιους τους ερμηνευτές που βιώνουν με σκηνική ειλικρίνεια τις εκδοχές του πένθους.

Η απεύθυνση στο κοινό που επιχειρούν όλοι οι ηθοποιοί – Ελευθερία Αγγελίτσα, Χαράλαμπος Αθανασόπουλος, Ειρήνη Δάμπαση, Γιώργος Εξακοΐδης, Γιώργος Κισσανδράκης, Κωνσταντίνος Κρομμύδας, Θάνος Μαγκλάρας, Ιωάννα Μαυρέα, Χρήστος Τζον Μούσλλι, Μαρία Μπαγανά, Ανδρέας Νάτσιος, Ηλίας Σγουραλής, Θωμάς Τσακνάκης – αισθάνομαι πως λιγότερο έχει να κάνει με το σπάσιμο του «τέταρτου τοίχου» και περισσότερο με μια εσωτερική ρήξη που θέλουν να πετύχουν κι έτσι να φθάσουν στους απέναντι, στους θεατές.

Η συγγραφή του έργου στηρίχτηκε σε συνεντεύξεις, που και μόνο λόγω του περιεχομένου τους, πήραν χαρακτήρα βαθιάς, πυρηνικής εξομολόγησης. Και η εξομολόγηση είναι μέρος αυτής της ιδιότυπης θρησκευτικής τελετουργίας που υπηρετεί η παράσταση από το πρώτο έως το τελευταίο λεπτό- προσπαθώντας να αγκαλιάσει τις ρωγμές όλων όσων κουβαλούν αναμνήσεις θανάτου. Δεν είναι τυχαίο πως οι περισσότεροι χαρακτήρες ζουν στο περιθώριο της κοινωνίας, κι έτσι έχουν πολύ λιγότερο ‘μολυνθεί’ από τον καπιταλιστικό προγραμματισμό του ατόμου να συμμορφώνεται σε μια διαρκή αναζήτηση ευτυχίας και ξεγνοιασιάς όπου, αλίμονο, ο θάνατος περισσεύει.

Μέσα σε αυτό το έδαφος φιλοσοφικού νατουραλισμού (όπου συχνά πριν από το γεγονός του θανάτου έχουν προηγηθεί άλλοι θάνατοι, ψυχικοί , εξίσου έντονα βιωμένοι), βρήκα μεγαλύτερη αλήθεια, εγγενές πάθος (με την έννοια του εσωτερικού βασάνου) και άρα μεγαλύτερη σύνδεση στον Τομά του Γιώργου Κισσανδράκη, στον Ζωρζ του Ανδρέα Νάτσιου, στο Ματιάς του Γιώργου Εξακοϊδη, στη Ζαϊα της Μαρίας Μπαγανά, στο Λεό του Γιώργου Χαραλάμπους και στην τραγουδιστική παρουσία του Κωνσταντίνου Κρομμύδα. Φυσικά, αν η παράσταση δεν είχε ξεκινήσει με την Ιωάννα Μαυρέα να υμνεί ως Ρενάτα, λιτά και συνταρακτικά, το πέρασμα από τη θνητότητα στο επέκεινα, ίσως η παράσταση να μην κέρδιζε τόσο γρήγορα την αμεσότητα με τον ανοίκειο θανάτο.

Πάντα βασισμένος στο μοτίβο της μονολογικής δυναμικής, που τελικά αναδεικνύεται σε τελετή ένωσης και χορικότητας, ο Χρήστος Θεοδωρίδης παραδίδει μια ακόμα δημιουργική σκηνοθεσία. Με την προσοχή του να δίνεται στις ερμηνείες, καταρχάς ως μοναδικότητες και τελικά ως συλλογικότητα και με την χρήση της κινησιολογικής ματιάς της σταθερής συνεργάτιδας του Ξένιας Θέμελη, πυροδοτεί πολύ δυνατές στιγμές τόσο μέσα στη φιλοσοφική φύση του κειμένου όσο και όταν επικρατεί η απλότητα του λόγου. Ίσως κάποια θέματα ρυθμού να λυθούν όσο επικοινωνείται αυτή η σημαντική παράσταση.

Ο Κωνσταντίνος Κρομμύδας ως Γκάμπριελ και ο Χρήστος Τζον Μούσσλι που υποδύεται τον Λουκά – με τη διδασκαλία της Μελίνας Παιονίδου – αποδίδουν θαυμάσια, άλλοτε με τρυφερότητα, θλίψη κι άλλοτε με θυμό, το ανείπωτο ουρλιαχτό για εκείνους που θρηνούν. Ξεχωρίζουν τα εμβληματικά τραγούδια όπως το «Ne me quitte pas» («Μη μ’ αφήνεις») του Βέλγου Ζακ Μπρελ και η αγγλική εκδοχή του τραγουδιού του Μισέλ Λεγκράν «I will wait for you» που μάθαμε με τη φωνή της Κόνι Φράνσις.

Μια ροζ βελούδινη κουρτίνα ανοίγει και κλείνει στην αρχή κάθε ιστορίας, μια παράδοξη (φαινομενικά) επιλογή για μια παράσταση, το θέμα της οποίας είναι το βίωμα του θρήνου. Κι όμως, το σήμα που εκπέμπει η σκηνογραφία των Λουκά Μπάκα και Φιλάνθης Μπουγάτσου αποφορτίζει τη θεματική – σαν να υπενθυμίζει πως ο θάνατος είναι προϋπόθεση της ζωής – ενώ τα εναλλασσόμενα σκηνικά έχουν όλα ρετρό ύφος υπερτονίζοντας σωστά το χαρακτήρα της ανάμνησης – μνήμης. Τα χρώματα της σέπιας αλλά και οι χαμηλοί φωτισμοί του Τάσου Παλαιορούτα συντονίζονται στην ίδια ανάγκη και ενίοτε παραπέμπουν σε κάτι το εκκλησιαστικό. Κομψά και σίγουρα όχι πένθιμα, τα κοστούμιια που προτείνει ο Άγγελος Μέντης, δηλώνοντας πως το πένθος δεν φοριέται, αλλά βιώνεται.

Το βάρος του θανάτου δεν εκδηλώνεται με κραυγές στην παράσταση του Χρήστου Θεοδωρίδη κι αυτό το ξέσπασμα αναλαμβάνει το σώμα, υπό τις οδηγίες της Ξένιας Θεμελή. Υπάρχουν πολλές ευρηματικές ιδέες που εμπλουτίζουν την απλότητα της αφήγησης που κορυφώνονται και σε σκηνές χορικότητας που ενώνουν τις διαφορετικές ιστορίες σε μια ανθρώπινη περιπέτεια. Για τη σωματική διαθεσιμότητα τους ξεχωρίζουν ο Ηλίας Σγουραλής, ο Θάνος Μαγκλάρας, ο Γιώργος Εξακοϊδης και ο Θωμάς Τσακνάκης.

Ο Γιώργος Κισσανδράκης υποδύεται τον Τομά.

Κάποια γνώριμα μοτίβα Με σχετικά πρόσφατες τις αριστουργηματικές παραστάσεις του Θεοδωρίδη «Ποιος σκότωσε τον πατέρα μου», «Σ’ εσάς που με ακούτε» και το «Συνέδριο για το Ιράν» επαληθεύεται μια στέρεη γλώσσα, γεγονός που ενέχει και τους κινδύνους της επανάληψης των σκηνοθετικών λύσεων (για παράδειγμα ομιλία στο μικρόφωνο, κινησιολογικός θυμός).

Μια νέα, τολμηρή – με την ευρύτερη έννοια – της πολιτικής δραματουργίας, γεμάτη ψυχικές δονήσεις, ευτυχεί στη διαχείριση της ομάδας του Χρήστου Θεοδωρίδη.

Οι μουσικοί – περφόρμερς Κωνσταντίνος Κρομμύδας και Χρήστος Τζον Μούσσλι.

Ο Θάνος Μαγκλάρας και ο Γιώργος Εξακοϊδης.

Χαράλαμπος Αθανασόπουλος και Ανδρέας Νάτσιος.

Ελευθερία Αγγελίτσα, Ηλίας Σγουραλής και Ειρήνη Δάμπαση.