Επικίνδυνος οίκτος, του Stefan Zweig στο Θέατρο Χώρος

Το μοναδικό μυθιστόρημα του Stefan Zweig, «Επικίνδυνος Οίκτος», που κυκλοφόρησε το 1939, ένα από τα πιο πολυδιαβασμένα μυθιστορήματα στον κόσμο, μεταφέρεται για πρώτη φορά στην ελληνική θεατρική σκηνή, σε διασκευή και σκηνοθεσία Κερασίας Σαμαρά. Από 11 Μαρτίου 2026 στο Θέατρο Χώρος.

Με φόντο την παρηκμασμένη πολυτέλεια της Αυστροουγγρικής αυτοκρατορίας και το αυστηρό στρατιωτικό περιβάλλον, ο ανεκπλήρωτος έρωτας ανάμεσα σ’ έναν αξιωματικό και σε μια πλούσια, παράλυτη κοπέλα σκιαγραφεί συναρπαστικά την καταστροφική αδυναμία του ανθρώπου να ξεπεράσει τα όριά του, για χάρη της ανθρωπότητας.

Μία σαγηνευτική ερωτική ιστορία, στην οποία πρωταγωνιστούν η φονική απώθηση της αλήθειας, η απειλή του πολέμου, ο ναρκισσισμός του ευεργέτη, η δύναμη του πλούτου και η έκπτωση της τιμής και του έρωτα.

Η σωματική αναπηρία, που απαντάται σε τρεις από τους επτά βασικούς ήρωες του έργου, καθρεφτίζει την κοινωνική «παράλυση», όχι μόνο απέναντι στον επερχόμενο πόλεμο, αλλά και στην ατομική ευθύνη.

Η αριστοκρατική λάμψη θολώνει κάτω από τα σύννεφα του πολέμου και τα μεγάλα ηθικά διλήμματα βασανίζουν τους ήρωες και προκαλούν ρίγη έντονης ψυχικής διέγερσης. Τα μεγάλα οικονομικά συμφέροντα ετοιμάζουν τον Μεγάλο Πόλεμο. Πρωταγωνιστής τώρα ο στρατός, εισβάλλει σ’ έναν αστικό πολιτισμό που τον κατάπιε η ηθική παρακμή, η βαναυσότητα και η τραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης.

Η ανατομία του οίκτου, η σωματική παράλυση και η ψυχική παραλυσία, ο ανεκπλήρωτος έρωτας, ο επικείμενος πόλεμος, ο πόθος της αποδοχής, το ψέμα, η ανθρώπινη δειλία, ο πλούτος που εξαγοράζει την αγάπη, η ηδονή της εξουσίας συνθέτουν συναρπαστικές δραματικές σκηνές, που ερμηνεύουν οι ηθοποιοί: Κώστας Αρζόγλου, Χίλντα Ηλιοπούλου, Βίκυ Μαραγκάκη, Βασίλης Μήλιος, Χάρης Παπαδόπουλος και Μαρία Φραγγεδάκη.

Η ζωντανή μουσική από τον συνθέτη Τάκη Μπαρμπέρη, καθώς και η επί σκηνής αφήγηση από την Κερασία Σαμαρά συμπληρώνουν ένα πολύπτυχο θέαμα, που ολοκληρώνεται με το εικαστικό σκηνικό της ζωγράφου και χαράκτριας Εύας Μελά, αλλά και με τους φωτισμούς του Γιώργου Μπούχρα.

Στη σκιά του επερχόμενου Α’ παγκοσμίου πολέμου, το 1914, η Έντιθ φον Κεκεσφάλβα, μία ημιπαράλυτη κοπέλα, κόρη τοπικού άρχοντα, ερωτεύεται με πάθος έναν νεαρό υπίλαρχο, τον Άντον Χόφμιλερ, αξιωματικό του Αυστριακού ιππικού. Εκείνος, κυριευμένος από οίκτο, εξαναγκάζεται από τον πατέρα και τον γιατρό της σε μια ψευδεπίγραφη σχέση μαζί με την κοπέλα, η οποία θα έχει τραγικές επιπτώσεις και για τους δύο. Ο Άντον, ήρωας πολέμου πια, μετά από χρόνια, το 1938, στα πρόθυρα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, αφηγείται στον συγγραφέα την τραγική του ιστορία, αποκαλύπτοντας ότι υπήρξε περισσότερο λιποτάκτης μπροστά στην ατομική του ευθύνη, παρά ήρωας των καθηκόντων του.

Το έργο αποδεικνύεται ανατριχιαστικά επίκαιρο, καθώς νομοτελειακά διαβλέπει, μέσα από τις παραβολικές του αναφορές, τη σκιά του πολέμου πάνω στη σημερινή, έκπληκτη, άβουλη, Ευρώπη, που ελπίζοντας για το καλύτερο, ξορκίζει, αδρανώντας, την επερχόμενη συμφορά.

Ο εφησυχασμός των πολιτών μετά από την Pax Britannica (1815-1914), μία πολυετή περίοδο σχετικής ειρήνης, που περιελάμβανε βέβαια σημαντικές, αλλά μόνο κατά τόπους, συρράξεις, η ψευδεπίγραφη ασφάλεια που νιώθουν οι Ευρωπαίοι του 1938, με τη σκιά της ναζιστικής Γερμανίας να επελαύνει, θυμίζει επικίνδυνα την αμήχανη αδράνειά μας απέναντι στους πολέμους που μας κυκλώνουν, στην κατάλυση των κανόνων δικαίου και στην αυθαίρετη κατακτητική πολιτική των μεγάλων δυνάμεων.

Κάτι τρομακτικό σέρνεται τριγύρω, βρυχάται από μακριά, στην πραγματικότητα, όμως, κρέμεται απειλητικά πάνω από τα κεφάλια μας. Οι ψεύτικες παρηγοριές, ο καθησυχασμός, η άμβλυνση των γεγονότων, οι παραχωρήσεις, η κοινωνική αναλγησία και η ενδοτική λογική μας, θυμίζουν επώδυνα την σπαρακτική ιστορία που μας αφηγείται, ως αυτήκοος μάρτυρας, ο Stefan Zweig.

Η σκηνοθεσία σχολιάζει την καθολικότητα του κινδύνου της καταστροφής, που ελλοχεύει σε κάθε ιστορική στιγμή, χάρη στην ατελή φύση του ανθρώπου και στην αδυναμία του να αντιδράσει σθεναρά επιλέγοντας ανυποχώρητα το δρόμο της ατομικής ευθύνης.

Το μυθιστόρημα μας μεταφέρει στην εποχή που η Ευρώπη έπεφτε στη δίνη του χάους. Είναι γραμμένο υπό τη σκιά του επερχόμενου Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά τοποθετείται στις παραμονές του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και τελειώνει με τη σφαίρα που σκότωσε τον αρχιδούκα Φραγκίσκο Φερδινάνδο της Αυστρίας.

Οι ήρωές του, μέλη μιας παρακμάζουσας κοινωνίας, διχάζονται ανάμεσα στην αποδοχή της τραγικότητάς τους και στην έξαψη ενός τελευταίου βαλς. Ο Stefan Zweig χρησιμοποιεί ένα αφηγηματικό τέχνασμα, τη συνάντηση δύο αγνώστων από τους οποίους ο ένας αφηγείται στον άλλον μια ιστορία, κάτι που συνήθιζε να κάνει σχεδόν σε όλα τα έργα του.

Πρόκειται για ένα μαγευτικό ανάγνωσμα, ένα από τα πιο πολυδιαβασμένα βιβλία στον κόσμο, που θέτει ερωτήματα σχετικά με την αξία της ατομική ευθύνης απέναντι στον συνάνθρωπο και την κοινωνία. Ο Zweig, μέσα από μια συναρπαστική αφήγηση, καταφέρνει να αναδείξει την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ύπαρξης, την καταστροφική αδυναμία του ανθρώπου να ξεπεράσει τα όριά του και την αιώνια ζοφερή απειλή του πολέμου. Θίγει θεμελιώδη φιλοσοφικά και ψυχολογικά ζητήματα ηθικής και βιοηθικής, όπως διλήμματα που τίθενται σχετικά με τη σχέση ασθενούς-γιατρού, αλλά και ασθενούς με το οικείο περιβάλλον του και αφορούν στο δικαίωμα αποκάλυψης της αλήθειας στον ασθενή, την ειλικρινή πληροφόρηση για την κατάστασή του, καθώς και την αυτονομία του να επιλέξει με δική του βούληση γνωρίζοντας όμως όλα τα στοιχεία χωρίς συγκάλυψη.

«…ξέρω πια πως κανένα έγκλημα δεν ξεχνιέται, όσο βρίσκεται ακόμα στη συνείδησή μας…»