Μυστήριο 100 – Τα Ιερά Τραγούδια: Έθιμα, τραγούδια και χοροί της ελληνικής «Πασχαλιάς» στην Ελευσίνα

Η ελληνική «Ιεροτελεστία της Άνοιξης», όπως αυτή κορυφώνεται μέσα από παραδοσιακά δρώμενα και τελετουργίες της Πασχαλινής περιόδου, τα συνδεδεμένα με τη μουσική και χορευτική μάς παράδοση, «πρωταγωνιστεί» στην εκδήλωση «Άνοιξαν τα δέντρα όλα!..: Τραγούδια και χοροί της Ελληνικής Πασχαλιάς», η οποία θα λάβει χώρα στην Ελευσίνα, το Σάββατο 22 Απριλίου 2023, στο πλαίσιο του κύκλου δράσεων «Μυστήριο 100 – Τα Ιερά Τραγούδια».

Οι δέκα δράσεις, σε επιστημονική και καλλιτεχνική επιμέλεια του καθηγητή Εθνομουσικολογίας του ΕΚΠΑ, Λάμπρου Λιάβα, ακολουθούν τα «μονοπάτια» πανάρχαιων εθίμων, σοφά τοποθετημένων στον κύκλο της Ζωής του ανθρώπου και στον κύκλο του Χρόνου και της Βλάστησης, ανιχνεύοντας – δια μέσου του παραδοσιακού τρίπτυχου «λόγος-μουσική-χορός»- τα κοινά, πανανθρώπινα χαρακτηριστικά και τους συμβολισμούς τους: Η Γονιμότητα -η Μεγάλη Μητέρα-Θεά και τα τρία ιερά προϊόντα της Γης (οίνος, σίτος, έλαιον)- η «ανακύκλωση» της Φύσης με το πέρασμα από τον Θάνατο-Χειμώνα στην Άνοιξη-Ζωή, ο καθαρτήριος ρόλος της φωτιάς, του νερού και του αέρα, η προστατευτική δύναμη του κύκλου και των χρωμάτων, η σχέση με τους προγόνους, οι ιερές «θυσίες», τα τελετουργικά συμπόσια. Ενώ, παράλληλα, αποκαλύπτουν την κοσμολογική θεώρηση, την ιδεολογία, τη συλλογική μνήμη και την ταυτότητα της κοινότητας που συμμετέχει πάνδημη σε αυτά, επιτυγχάνοντας μέσα από μια άμεση πνευματική και σωματική εμπειρία τη βιωματική ένωση με το «Θείο».

Τη σπορά ακολουθεί η χειμερινή περίοδος του Δωδεκαημέρου και της Αποκριάς, έπειτα ο γονιμικός εαρινός κύκλος με τις γυναίκες να αναλαμβάνουν πρωταγωνιστικό ρόλο στις διαβατήριες τελετές σε σχέση με τη ζωή και τον θάνατο. Τα έθιμα της Πασχαλινής περιόδου, διαδέχονται το Θερινό Ηλιοστάσιο με τον Κλήδονα και τις καθαρτήριες φωτιές, τα οποία θα οδηγήσουν με τη σειρά τους στον θερισμό και τα καλοκαιρινά πανηγύρια, με αιχμή το «Πάσχα του Καλοκαιριού», τον Δεκαπενταύγουστο. Ο κύκλος «κλείνει» το φθινόπωρο, με τον τρύγο και το μάζεμα της ελιάς, καθώς τα τρία αγαθά της Γης: το σιτάρι-ψωμί, το αμπέλι-κρασί και η ελιά-έλαιον παραμένουν για τον ελληνικό λαό διαχρονικά-διαπολιτισμικά σύμβολα για τη λαϊκή λατρεία. Κορυφαίο σύμβολο αυτής της λατρείας αποτελεί η γιορτή της Ελευσίνειας Μεσοσπορίτισσας, με την Παναγία να συναντά τη Δήμητρα και τη Μεγάλη Μητέρα-Θεά της Γονιμότητας με τις ιερές προσφορές των καρπών της Γης («Εισόδια-Εσοδεία»).

[relart 2]

Στις 22 Απριλίου, «Διεθνής Ημέρα της Γης», οι δράσεις «Μυστήριο 100 – Τα Ιερά Τραγούδια», που ξεκίνησαν τον περασμένο Φεβρουάριο και θα πραγματοποιούνται σε όλη τη διάρκεια του έτους στο πλαίσιο της 2023 Ελευσίς Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης, ακολουθώντας τον κύκλο των εποχών σύμφωνα με τις τροπές του Ηλίου (Ηλιοστάσια και Ισημερίες), πρόκειται να εστιάσουν στις παραδοσιακές ανοιξιάτικες τελετουργίες της Εβδομάδας της Διακαινισήμου μετά το Πάσχα.

Με «ιερές» πράξεις-τελετές, όπου ο χριστιανισμός συναντά τις παγανιστικές καταβολές του και ήχος (γλώσσα και μουσική) και κίνηση (χορός) διαδραματίζουν κεφαλαιώδη ρόλο. Ορόσημα τη γιορτή της Ζωοδόχου Πηγής και του Άι-Γιώργη, καθώς και την Κυριακή του Θωμά με το λατρευτικό έθιμο των Ποντίων «σα ταφία» που τιμούν τους νεκρούς στα κοιμητήρια με φαγητά και με τραγούδια.

Στις 12.00 στην Πλατεία του Συνοικισμού των Ποντίων, ο Λάμπρος Λιάβας θα μιλήσει για το βαθύτερο νόημα και τις λειτουργίες των λαϊκών δρώμενων και των τραγουδιών αυτής της περιόδου, όπου, ο Χριστός συνομιλεί με τον Άδωνι και ο Άι-Γιώργης συναντά τον αρχαίο δρακοντοκτόνο ήρωα που ελευθερώνει το νερό και φέρνει την καρποφορία. Στη συνέχεια, ο πόντιος λυράρης Ηλίας Υφαντίδης θα αναφερθεί στο έθιμο «σα ταφία» και θα παίξει τα παραδοσιακά μοιρολόγια και τα τραγούδια αυτών των ημερών, με τη συμμετοχή των μελών του δραστήριου Συλλόγου Ποντίων Ελευσίνας «Νέα Τραπεζούντα».

Επιπλέον, θα προσφερθούν ποντιακά κεράσματα, ενώ το κοινό θα μπορεί να επισκεφτεί και τα δύο μουσεία (για την ποντιακή παράδοση καθώς και για τον Στέλιο Καζαντζίδη) που λειτουργούν στο «Σπίτι του Συλλόγου» (Ευκλείδη & Φιλικής Εταιρείας).

Στη συνέχεια, από τις 13.00 έως τις 16.00, το κοινό θα μετακινηθεί από την πλατεία του Συνοικισμού των Ποντίων στη γειτονική «Όαση» (παλαιό Κάμπινγκ), όπου θα στηθεί μέσα στα δέντρα ένα μεγάλο λαϊκό γλέντι με τα τραγούδια και τους χορούς της Γης, της Άνοιξης και της Ελληνικής Πασχαλιάς. Ανάμεσά τους και τα πολύ ιδιαίτερα τραγούδια «της κούνιας» που συνηθίζονταν αυτές τις μέρες σε πολλές περιοχές του Ελληνισμού, απόηχος από τις αρχαίες «αιώρες», μεταφέροντας «ομοιοπαθητικά» τη γονιμότητα των ανθισμένων δέντρων στις νέες κοπέλες.

Ηλίας Υφαντίδης (τραγούδι, ποντιακή λύρα) και Παναγιώτης Κοπαλίδης (νταούλι). Αλέξανδρος Αρκαδόπουλος (κλαρίνο), Γιάννης Παυλόπουλος (βιολί-τραγούδι), Βαγγέλης Δημούδης (τραγούδι),  Κωνσταντίνα Πάτση (τραγούδι), Ιορδάνης Κουζηνόπουλος (λαούτο-τραγούδι), Μανούσος Κλαπάκης (κρουστά) και Βασίλης Γραμματικός (γκάιντα, τσαμπούνα). Έρευνα, κείμενα, παρουσίαση Λάμπρος Λιάβας.