10 άνθρωποι των γραμμάτων επιλέγουν τα καλύτερα βιβλία της χρονιάς

Ούτε τα καλύτερα ούτε τα χειρότερα. Ούτε που πρέπει, ούτε που δεν πρέπει. Απλά τρία βιβλία που τα πήρα αγκαλιά, μεταξύ άλλων, τους μήνες που πέρασαν και μου πρόσφεραν απλόχερα τη χαρά της ανάγνωσης (τους).

Ο θάνατος του Ιβάν Ιλίτς του Λέοντα Τολστόϊ, στην εξαιρετική μετάφραση του Νίκου Αλεξίου που έρχεται από τα τέλη του΄50 και δεν πρόκειται να γεράσει ποτέ. (Ηριδανός).

Πως οφείλει να ζει ο άνθρωπος και πως μπορεί να ετοιμαστεί απέναντι στο θάνατο;

Ο Τολστόϊ δημιουργεί ένα συγγραφικό θαύμα σε 126 μόλις σελίδες. Γράφει για τη ζωή και το θάνατο του καθ΄ όλα κανονικού, κοινωνικά και ηθικά σωστού, ανώτερου δικαστικού και έντιμου οικογενειάρχη Ιβάν Ιλίτς. Ο πόνος και η ανίατη αρρώστια του όμως θα τον φέρνουν σε ένα μακρόχρονο τετ α τετ με το θάνατο και θα αρχίσει να αναρωτιέται γιατί να νοιώθει άδειος και αποτυχημένος ενώ τα έκανε όλα σωστά!…

Ο Ιλίτς πρώτα λατρεύει την καλή και άνετη ζωή. Παντρεύεται, κάνει παιδιά και ανεβαίνει στην ιεραρχία της δικαιοσύνης. Προσέξτε κι αυτό: αντιμετωπίζει τους υπόδικους τυπικά, με την απόσταση του αδέκαστου τεχνοκράτη του νόμου και δεν θέλει να δει το πρόσωπο που έχει απέναντί του. Άρα με την πρέπουσα απόσταση για μια αμερόληπτη (τάχα μου) κρίση. Γιατί λοιπόν βασανίζεται σαν ένα τίποτα μπροστά στο θάνατο;

Ο αβάσταχτος πόνος και ο επικείμενος θάνατος τον κάνουν να αποστρέφεται κάθε τι ζωντανό κι ακμαίο δίπλα του. Τώρα που είναι στη θέση του θύματος, αγανακτεί γιατί οι γιατροί του τον βλέπουν σαν μια περίπτωση ασθενούς κι όχι σαν ένα πρόσωπο που υποφέρει. Οικτίρει τον εαυτό του για το κατάντημα του και τρέμει το θάνατο που έρχεται. Θα βρει τη γαλήνη και την επαφή του με τους άλλους όμως μόλις μπει στον κόπο τους. Μόλις νοιώσει αληθινά μέσα του ότι η μοίρα είναι κοινή για όλους. Ότι και οι άλλοι θα βρεθούν στη θέση του κάποια στιγμή ό,τι κι αν κάνουν ό,τι κι αν νομίζουν τώρα. Τότε συμφιλιώνεται μαζί τους και τους ξανα-αγαπάει λυτρωτικά.

Ο Τολστόϊ γράφει για το θάνατο όχι από καμιά ρομαντική θανατολαγνεία, αλλά επειδή αγαπάει τη ζωή και ξέρει ότι μόνον ο θάνατος εξανθρωπίζει τον άνθρωπο.

Είμαι όσα έχω ξεχάσει. Μια αληθινή ιστορία του Ηλία Μαγκλίνη (Μεταίχμιο).

Είμαι όσα έχω ξεχάσει

Ο Μαγκλίνης σκάβει βαθιά μέσα του και βρίσκει την ακυρωμένη σχέση γιού -μάνας και την αδύνατη σχέση γιού-πατέρα. Σκάβει βαθιά στην ιστορία του τόπου του στην κατοχή και βρίσκει Εδεσίτες και Εαμίτες να εγκληματούν εν ονόματι του δίκιου που πιστεύουν ότι έχουν και επικαλούνται. Σκάβει βαθιά στο σήμερα και συναντάει τα δικά του σκοτάδια και τις δικές του ανημπόριες. Είναι μια ομολογία πένθους που ξεπερνάει τον προσωπικό, πεπερασμένο κόσμο του εξομολογούμενου συγγραφέα και αποκρυπτογραφεί το συλλογικό αδύνατο πένθος μιας κοινωνίας που αρνείται να θυμηθεί ό,τι την πονάει και να ομολογήσει τις ενοχές της. Που απωθεί και θάβει βαθύτερα ό,τι σκοτεινό κουβαλάει μέσα της. Και ευτυχώς ο Μαγκλίνης δεν ενδιαφέρεται να ωραιοποιήσει το μέλλον προβλέποντας κάποιου είδους λύτρωση. Ευτυχώς μας αφήνει να σαπίσουμε με τα σκοτάδια και τις ενοχές που κουβαλάμε χωρίς να το καταλαβαίνουμε και χωρίς να τις θυμόμαστε…

Θα γυρίσω τώρα λίγα χρόνια πίσω για να συστήσω και ένα εξαιρετικό δοκίμιο.

Ο Ελληνικός Υπερρεαλισμός και η Κατασκευή της Παράδοσης, του Μιχάλη Χρυσανθόπουλου που (μπράβο του), έβαλε σαν υπέρτιτλο το στίχο του Εμπειρίκου «Εκατό χρόνια περάσαν και ένα καράβι!» (Άγρα).

Ο Ελληνικός Υπερρεαλισμός και η Κατασκευή της Παράδοσης

Ανδρέας Εμπειρίκος, Νίκος Εγγονόπουλος, Ν. Κάλας: Η αγία τριάδα του ελληνικού υπερρεαλισμού που πέρα από τα λογοτεχνικά επιτεύγματα, τον κριτικό λόγο και την τόλμη, για την εχθρική απέναντί τους εποχή που έζησαν και δημιούργησαν, έκαναν κάτι πιο σπουδαίο. Κόντρα στην επινόηση της ελληνικότητας της κυρίαρχης τότε “γενιάς του τριάντα” που ήθελε να αναβιώσει, με μοντέρνους όρους είναι αλήθεια, μια κατασκευασμένη όμως και βολική εθνικά παράδοση, αντέταξαν έναν κοσμοπολίτη ελληνισμό που βλέπει προς τα έξω, παντού και προς το μέλλον. Κι αυτό μου κάνει ωραία φορεσιά και για σήμερα. Ιδίως για σήμερα.

Δημήτρης Τρίκας, BookFly, Τρίτο Πρόγραμμα/ ΕΡΑ