Quatuor Diotima και Manos Tsangaris: Μια βραδιά σύγχρονης μουσικής στην Πειραιώς 260

Στο πλαίσιο του C_Music NOW, του νέου κύκλου σύγχρονης μουσικής του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, η Πειραιώς 260 υποδέχεται στις 28 Ιουνίου δύο ξεχωριστές εκδηλώσεις:

Στις 19:30, ο Manos Tsangaris -συνθέτης, ερμηνευτής και νυν πρόεδρος της Ακαδημίας των Τεχνών του Βερολίνου- παρουσιάζει το Reinventing the wheel, μια lecture performance που συνδυάζει φωνή, εξω-σκηνικούς ήχους και βίντεο σε μια αναζήτηση των θεμελίων της καλλιτεχνικής πράξης.

Στις 21:00, το Quatuor Diotima, ένα από τα κορυφαία κουαρτέτα εγχόρδων της εποχής μας, αφιερώνει τη βραδιά του στον Γιώργο Απέργη, παρουσιάζοντας σε πανελλήνια πρώτη δύο νέα κουαρτέτα του, μαζί με έργα των Νικόλα Τζώρτζη και Γκιόργκι Λίγκετι.

Αλήθεια, πώς θα ήταν να ζωγραφίζεις με τη γνώση ότι καμία άλλη πινελιά δεν έχει απλωθεί στον κόσμο, αναρωτιόταν ο Πάουλ Κλέε. Στο Reinventing the wheel, ο Μάνος Τσαγκάρης αφουγκράζεται τον απόηχο αυτής της διερώτησης και επινοεί εκ νέου αυτή την ‘αδύνατη συνθήκη’. Με τη μορφή μιας “lecture performance”, πλάθει ένα επιτόπιο συντακτικό με ‘φωνή, εξω-σκηνικούς ήχους και βίντεο’ και φαντάζεται εκ του μηδενός έναν διαισθητικό μουσικό κόσμο που συμφιλιώνει το ορατό με το άφατο.

Συνθέτης, ερμηνευτής κρουστών, ποιητής, εικαστικός καλλιτέχνης, νυν πρόεδρος της Ακαδημίας των Τεχνών του Βερολίνου και ουσιαστικά κάτοικος ενός διεσταλμένου καλλιτεχνικού κόσμου, ο Τσαγκάρης καλλιεργεί από τη δεκαετία του 1970 ένα αυτοφυές είδος μουσικού θεάτρου στο οποίο πρωτεύοντα ρόλο διαδραματίζουν οι συνθήκες της μουσικής επιτέλεσης (performance) και ο τρόπος που αυτές γίνονται αντιληπτές από τους θεατές ως κορμός της σύνθεσης. Ως συνθέτης, φωτογραφίζει εκείνη την αδιόρατη στιγμή όπου η εκτέλεση μετουσιώνεται σε επιτέλεση και η τέχνη αιωρείται ως ζώσα πραγματικότητα πριν αποκρυσταλλωθεί σε καλλιτεχνικό προϊόν (performance art). Ήχος, φως, λόγος, κίνηση, θεατρική δράση, εικαστική και γλυπτική απεικόνιση, αποτελούν ισότιμα συστατικά μιας πρακτικής που αντιμετωπίζει τη σύνθεση ως περιστασιακό ποιητικό γεγονός και όχι ως καθεδρικό δημιούργημα. Ο πρωτοπρόσωπος δημιουργός αποσύρεται, οι προσδέσεις στα νοήματα χαλαρώνουν και προτεραιοποιείται ένας διαρκής ενεστώτας, με γνώση της προσφώνησης του καλλιτέχνη προς τη μνήμη του θεατή / ακροατή και τον ιστορικό χρόνο.

Έτσι, το Reinventing the wheel γίνεται μια δράση-ύμνος στα προσωπικά ‘εύρηκα’ που αρθρώνονται σε πείσμα του καθιερωμένου κανόνα  τέχνης εκεί έξω, ένα στιγμιαίο και ένσαρκο θέατρο χωρίς αφήγηση –και πολύ περισσότερο χωρίς προφανείς δραματουργικές στρατηγικές– ένας νευρώδης συλλογισμός που ‘ακούει’ τα δημιουργικά μας ένστικτα και εκχωρεί αδιαπραγμάτευτη εμπιστοσύνη στα θεμελιώδη υλικά της καλλιτεχνικής πράξης. Ο τροχός ναι μεν μπορεί να μην ανακαλύπτεται ξανά, μπορεί σίγουρα όμως να μας οδηγεί πάντοτε αλλού.

Ο εικοστός αιώνας ήταν ο αιώνας της απογείωσης του οράματος της μουσικής σύνθεσης στην Ελλάδα. Στο διάστημα 1940 έως 1990, καταγράφηκε ένας όγκος δισκογραφίας και καλλιτεχνικών συλλήψεων που ήταν ανεπανάληπτος για τα εγχώρια πολιτιστικά δεδομένα, δημιουργώντας μια νέα παράδοση ελληνικής μουσικής εκ βάθρων. Έξω από τα σύνορα της χώρας όμως, συνέβαινε μια παράλληλη μουσική κοσμογονία που έφερε ομοίως την υπογραφή Ελλήνων συνθετών. Ήταν μια κοσμογονία όμως που δεν πολιτογραφήθηκε ποτέ ως εθνική καθότι ανήκε σε έναν παγκόσμιο παλμό και μια δημιουργική αγωνία που ήταν πλήρως συντονισμένη με το πολιτιστικό zeitgeist* εκείνης της εποχής, μια περίοδος όπου οι χώροι και τα πεδία της τέχνης διαχέονταν το ένα μέσα στο άλλο. Γεννημένος στην Αθήνα αλλά με βάση το Παρίσι, ο Γιώργος Απέργης ανήκει σε αυτόν τον αστερισμό ‘απάτριδων’ συνθετών, έχοντας κτίσει ένα απολύτως ιδιοσυγκρασιακό μουσικό ιδίωμα, του οποίου η ανάγλυφη γραμματική αναβλύζει ήχους, δράσεις, εικόνες, λόγο και τραγούδι. Από το Récitations του 1978 έως σήμερα, παραδίδει μια μουσική ελάχιστης επέμβασης αλλά υψηλής πλοήγησης, η οποία διακρίνεται από νηφάλια αταξία ενώ ταυτόχρονα εμπεριέχει τη σκηνοθεσία της. Τα δύο κουαρτέτα εγχόρδων που θα παρουσιαστούν αποτελούν νέα έργα και εκτελούνται σε πανελλήνια πρώτη.

Ο Νικόλας Τζώρτζης έχει μαθητεύσει δίπλα στον Απέργη, σπουδάζοντας σύνθεση για μουσικό θέατρο στη Μουσική Ακαδημία της Βέρνης. Στο έργο του συγκλίνουν η κινητική ενέργεια, η οπτικοακουστική πολυγνωμία, η οργανική ενσωμάτωση έξω-μουσικών στοιχείων και η ισορροπημένη χρήση της τεχνολογίας. Γραμμένο το 2010, το κουαρτέτο εγχόρδων Femme-tête-temps θα παρουσιαστεί για πρώτη φορά στην Ελλάδα. Η από κοινού κάθοδος δασκάλου και μαθητή πλαισιώνεται ιδανικά από την εκτέλεση του 1ου Κουαρτέτου εγχόρδων του Γκιόργκι Λίγκετι με τίτλο Νυχτερινές Μεταμορφώσεις, έργο που ανάγεται στην ουγγρική περίοδο του συνθέτη και αποκαλύπτει τις ευδιάκριτες οφειλές αλλά και τη γόνιμη συνομιλία του με τον Άλμπαν Μπεργκ και τον Μπέλα Μπάρτοκ.

Michel Nguyen

Γεννημένο από τέσσερις αριστούχους του Ανώτατου Εθνικού Ωδείου Μουσικής του Παρισιού, το πολυεθνικής σύνθεσης σύνολο Quatuor Diotima συγκαταλέγεται στα αρτιότερα και πλέον περιζήτητα κουαρτέτα εγχόρδων του εικοστού πρώτου αιώνα, έχοντας διαδραματίσει καίριο ρόλο στην ανάδειξη και ερμηνεία έργων κορυφαίων συνθετών του ύστερου εικοστού αιώνα, όπως οι Πιερ Μπουλέζ και Χέλμουτ Λάχενμαν. Παράλληλα, έχει κατοχυρώσει τη θέση του ως ένας από τους προνομιακούς επεξεργαστές και μεταφραστές του λιγκετικού σύμπαντος. Ήδη γνωστό στο ευρύτερο ελληνικό κοινό από τις προηγούμενες εμφανίσεις του, το κουαρτέτο θα φιλοξενηθεί σε μια αφιερωματική βραδιά στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, πλοηγώντας (μας) ανάμεσα σε τρεις διακριτούς μουσικούς πόλους, διατηρώντας όμως την απαράμιλλη μορφή του.

* Zeitgeist (γερμανικά, κυριολεκτικά: το πνεύμα των καιρών) το σύνολο των ιδεών, αξιών και νοοτροπιών που καθορίζουν μια συγκεκριμένη ιστορική περίοδο ως αόρατος παλμός της. Ο όρος περιγράφει επιπλέον τη συλλογική συνείδηση και τις κυρίαρχες τάσεις που διαμορφώνουν τη σκέψη και τη δράση των ανθρώπων, με ιδιαίτερη αναφορά στη λογοτεχνία, την αρχιτεκτονική και ευρύτερα το πεδίο της καλλιτεχνικής δημιουργίας.