By Heart: Ο συγκινητικός μονόλογος του Τιάγκο Ροντρίγκες επιστρέφει στη Στέγη

Η Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση συνεχίζει το αφιέρωμα της στο έργο του Πορτογάλου σκηνοθέτη, συγγραφέα και Καλλιτεχνικού Διευθυντή του Φεστιβάλ της Αβινιόν και μαζί συνεχίζει το ταξίδι στη ραχοκοκαλιά του φετινού προγραμματισμού της, τους οικογενειακούς δεσμούς. Μετά από τον «Χορό των Εραστών» που ο Τιάγκο Ροντρίγκες σκηνοθέτησε με ελληνικό θίασο, τους Νίκο Καραθάνο και Μαρίσσα Τριανταφυλλίδου, για δύο συνεχόμενες χρονιές στη Μικρή Σκηνή, η Στέγη παρουσιάζει άλλα δύο έργα του τον Μάιο. Μαζί, τα τρία έργα συνθέτουν μια άτυπη τριλογία για την οικογένεια: Από το ζευγάρι που αναρωτιέται αν έχουμε χρόνο στον Χορό των Εραστών, στις εύθραυστες ισορροπίες ανάμεσα σε μια κόρη και έναν πατέρα που κατοικούν σε διαφορετικούς πλανήτες στο «Η Απόσταση» ((La Distance, 7 – 10 Μαΐου 2026) και στην τρυφερή χειρονομία ενός εγγονιού προς τη γιαγιά του στο «By Heart» (11 – 12 Μαΐου 2026).

«Όταν δέκα άνθρωποι αποστηθίσουν ένα ποίημα, δεν υπάρχει πια τίποτα που μπορεί να κάνει η KGB, η CIA ή η Γκεστάπο. Το ποίημα θα επιβιώσει» είχε πει ο George Steiner. Ο Τιάγκο Ροντρίγκες έρχεται να μας το θυμίσει αυτό με το συνταρακτικό μέσα στην απλότητά του “By Heart”, το τελευταίο έργο του φετινού αφιερώματος της Στέγης στον Πορτογάλο δημιουργό.

Η σκηνή είναι άδεια. Υπάρχουν μόνο δέκα καρέκλες και καφάσια με βιβλία. Περιμένουν τους δέκα εθελοντές θεατές, που ο Ροντρίγκες καλεί στην έναρξη της παράστασης. Το “By Heart”, δέκα χρόνια μετά την πρώτη του παρουσίαση στη Στέγη, επιστρέφει, με τον συγγραφέα-σκηνοθέτη του ως ηθοποιό-αφηγητή να ξετυλίγει ένα χρονικό προσωπικών και συλλογικών ιστοριών, διδάσκοντας ταυτόχρονα –στα ελληνικά– ένα σονέτο του Σαίξπηρ.

Η περιπέτεια του 20ού αιώνα, οι ζωές και τα λόγια σπουδαίων συγγραφέων, όπως είναι ο βραβευμένος με Νόμπελ Boris Pasternak, ο Ray Bradbury, ο George Steiner και ο Joseph Brodsky, μπλέκονται με προσωπικές αφηγήσεις – με κυρίαρχη εκείνη της γιαγιάς του Τιάγκο, όταν έχανε την όρασή της. Μια από καρδιάς και, ταυτόχρονα, «από στήθους» (“by heart”) ομολογία υπεράσπισης του νου και της ψυχής μας – της πιο ασφαλούς κρυψώνας για την ελευθερία της σκέψης, για τα απαγορευμένα κείμενα, για τις λέξεις και τις ιστορίες που θέλουμε να ορίζουν τον κόσμο μας. Μια εγγύηση πολιτισμού, ακόμη και στους πιο δύσκολους καιρούς.

*Το “By Heart” παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στη Στέγη από τις 16 έως τις 18 Δεκεμβρίου 2016 στο πλαίσιο αφιερώματος για τα 400 χρόνια από το θάνατο του Σαίξπηρ.

Φωτογραφία: Christophe Raynaud de Lage

O Tiago Rodrigues συνομιλεί με το κοινό μετά την παράσταση του «By Heart» τη Δευτέρα 11 Μαΐου. Συντονίζει η Αφροδίτη Παναγιωτάκου, Καλλιτεχνική Διευθύντρια του Ιδρύματος Ωνάση. Η συζήτηση πραγματοποιείται στα αγγλικά, με ταυτόχρονη διερμηνεία στα ελληνικά.

«Η παράσταση είναι η απεικόνιση της αναζήτησης αυτού του μοναδικού βιβλίου που θα είχε στη μνήμη της η γιαγιά μου, όταν τα μάτια της θα την πρόδιδαν. Στην παράσταση αναφέρομαι επίσης στην ιστορία της Ναντέζντα, της συζύγου του Όσιπ Μάντελσταμ. Μετά τη σύλληψη του Ρώσου ποιητή και την απαγόρευση κυκλοφορίας των βιβλίων του, η γυναίκα του βρήκε έναν τρόπο αντίστασης: στην κουζίνα της δίδασκε ένα ποίημα του συζύγου της σε 10 ανθρώπους κάθε φορά, ώστε τα ποιήματα του άντρα της να συνεχίσουν να “δημοσιεύονται” στη μνήμη των ανθρώπων. Αυτό ακριβώς προσπαθώ να κάνω σε αυτή την παράσταση. Διδάσκω ένα σονέτο του Σαίξπηρ σε 10 μέλη του κοινού σε κάθε παράσταση. Ένα από τα σονέτα που διάλεξα για τη γιαγιά μου». – Tiago Rodrigues

«Ένα ποίημα γεννιέται ως τέχνασμα για να κατανοήσουμε τον κόσμο. Έτσι, αντί για αυτοσκοπός, η ποίηση μετατρέπεται σε ένα εργαλείο για να μάθουμε απέξω τον κόσμο. Επομένως, η ποίηση είναι η τέχνη της δημιουργίας μνήμης. Η φυσιολογία του ανθρώπου δεν μπορεί να κάνει τίποτα μπροστά στην επέλαση της ποίησης. Ως ηθοποιός, γνωρίζω ότι τα κείμενα που έχω ερμηνεύσει είναι πια κομμάτι μου, κατοικούν μέσα μου και δεν φεύγουν ποτέ. Είναι διακριτικοί ένοικοι που υπάρχουν στη μνήμη μου και μπορεί ανά πάσα στιγμή να ξυπνήσουν». – Tiago Rodrigues

«Μια παράσταση τόσο διαπεραστική, τόσο ευφυής, τόσο σπουδαία, που συγκινεί βαθιά. Ο Τιάγο Ροντρίγκες είναι ποιητής, οραματιστής, ένας καλλιτέχνης που κινητοποιεί το κοινό, που δημιουργεί χωρίς δίχτυ ασφαλείας, περπατώντας στο ολισθηρό έδαφος της μνήμης και της ποίησης, της λογοτεχνίας και του θανάτου, του θεάτρου τελικά». – Armelle Héliot, “Le Figaro”, 6/11/2014

«Στην παράσταση “By Heart”, η πραγματικότητα εισβάλλει και διαμορφώνει την αφήγηση, μια διαδικασία που αποθεώνει τον λόγο ως την ύστατη δυνατότητα για την κατάκτηση της ελευθερίας». – Tiago Bartolomeu Costa, “Público”, 28/11/2013

«Όταν το κοινό μπαίνει στην αίθουσα, στη σκηνή υπάρχουν δέκα καρέκλες για να καθίσουν δέκα εθελοντές θεατές. Μόνον τότε μπορεί να ξεκινήσει η παράσταση. […] Με το τέλος της, όσοι είναι επί σκηνής έχουν διαμορφώσει ένα ισχυρό “εμείς”». – Gonçalo Frota, “Time Out Lisboa”, 20/11/2013

«Σ’ έναν κόσμο όπου οι περισσότεροι από εμάς απομνημονεύουν αριθμούς password και PIN, τι θέση έχει μια παράσταση που χτίζεται γύρω από το πώς θα απομνημονεύσουν δέκα άνθρωποι ένα σονέτο του Σαίξπηρ; […] Το μήνυμα του Ροντρίγκες είναι πολιτικό, μια εκ βαθέων κραυγή ενάντια στην “εξωτερική ανάθεση” του πολιτισμού σε απρόσωπες πολιτικές δυνάμεις, είτε αυτές είναι φασιστικές ιδεολογίες είτε μηχανές αναζήτησης στο Ίντερνετ. Η παράσταση έχει χιούμορ, ένταση, συγκίνηση, μεταφέρει μια περίεργη ικανοποίηση. Και ξαφνιάζει. Πόσο δύσκολο είναι, άραγε, να μάθει κανείς απέξω ένα σονέτο; Χμμ… Θέλετε να δοκιμάσετε;» – Arminta Wallace, www.irishtimes.com, 25/9/2015

Ο Tiago Rodrigues εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα ως ηθοποιός, συμμετέχοντας στην παράσταση «Οι Αντιγόνες» των tgSTAN, που παρουσιάστηκε στη Στέγη το 2011 και έφερνε σε αντιπαράθεση δύο σύγχρονες εκδοχές του μύθου της Αντιγόνης: αυτήν του Jean Cocteau (1922) και εκείνη του Jean Anouilh (1944).