Ο Γιώργος Λάνθιμος, αν άντεχε, θα φωτογράφιζε στη Γάζα

Άσπρο και μαύρο. Μια γυναίκα (ζωντανή;) ξαπλωμένη μπρούμητα στο γρασίδι. Ένα ταβάνι γεμάτο φουσκωμένα μπαλόνια. Τα κλαδιά ενός δέντρου τη νύχτα. Η Έμμα Στόουν με τα εβένινα μαλλιά της Μπέλα Μπάξτερ. Το πορτρέτο της Αριάν Λαμπέντ με τα μαλλιά σε ένα σφιχτό κότσο. Το υγρό βλέμμα της Αγγελικής Παπούλια. Η Δάφνη Πατακιά. Ο Μαρκ Ράφαλο με το χαρακτηριστικό κόμικ μουστάκι του Ντάνκαν Γουέντενμπερν. Ο άνω κορμός ενός αρχαίου αγάλματος ντυμένος με σακάκι. Το μικρό κεραμικό άγαλμα με τη μορφή ενός καθολικού Χριστού. Τα καλλίγραμμα πόδια μιας γυναίκας που, φορώντας ψηλοτάκουνα πέδιλα, ετοιμάζεται να επιβιβαστεί σε ένα τζιπ. Τα ξυπόλητα πόδια μιας γυναίκας στερεωμένα στην καρέκλα μιας (ελληνικής ταβέρνας). Ένα κυκλαδίτικο παρεκκλήσι, ένα κεντητό τραπεζομάντηλο (με βελονάκι), η απότομη κάθοδος στα βράχια που οδηγούν στη θάλασσα. Η θέα από το κατάστρωμα του πλοίου. Ένας δεμένος γάϊδαρος σε κολώνα της ΔΕΗ. Το γκρο πλαν του σκύλου με τα μεγάλα, μελιά μάτια – που νομίζεις ότι θα δακρύσουν.

Η Έμμα Στόουν στο γοτθικό κοστούμι της Μπέλα Μπάξτερ από το φιλμ “Poor Things”.

Η περιπλάνηση από κάδρο σε κάδρο. Η συνέχεια από φωτογραφία σε φωτογραφία. Η παράδοξη σκυτάλη από το black and white στο θολό χρώμα. Από τη Νέα Ορλεάνη έως τη Βουδαπέστη, από την Τήνο έως την Ανάφη, από την Αθήνα έως τα κινηματογραφικά στούντιο: ο, παράδοξα οικείος, κόσμος του Γιώργου Λάνθιμου, όπως εμφανίστηκε από φιλμ στο σκοτεινό δωμάτιο, όπως στέγνωσε σε φωτογραφικό χαρτί απλωμένο σε ένα ιμάντα, όπως από την Παρασκευή αναπτύσσεται σε τρεις σειρές και 110 φωτογραφίες στο -1 της Στέγης.

Η έκθεση «Yorgos Lanthimos: Photographs» είναι η ανάπτυξη ενός παράξενα αθόρυβου αλλά, ανά πάσα στιγμή, σεισμογενή πλανήτη που απασχόλησε τον οσκαρικό σκηνοθέτη στο περιθώριο της δουλειάς του κατά την τελευταία πενταετία. Και για τους επόμενους περίπου τρεις μήνες θα παρουσιάζεται ως σύνολο σε παγκόσμια πρώτη, μετά από ανάθεση και παραγωγή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση.

«Μου αρέσει η φωτογραφία στον τρόπο που διαφοροποιείται από το σινεμά. Φυσικά, στη σχολή σκηνοθεσίας, η πρώτη τέχνη με την οποία έρχεσαι σε επαφή, τουλάχιστον στο τεχνικό κομμάτι, είναι η φωτογραφία. Τότε δεν φανταζόμουν ότι θα με ενδιέφερε να μπω στον κόσμο της, να τη μάθω. Να, που μέσα από την κινηματογραφική διαδικασία, εξελίχθηκε σε μια διέξοδο στη διάρκεια της δημιουργίας των ταινιών και την αγαπούσα ολοένα και περισσότερο», εξηγεί ο Γιώργος Λάνθιμος στην πρώτη του επίσημη εμφάνιση στην Ελλάδα ως καλλιτέχνης – μετά την ανακοίνωση μιας, κάποιας, παύσης από την κινηματογραφική παραγωγή.

Για τον Λάνθιμο η φωτογραφία πήρε το χαρακτήρα μιας τελετουργικής αποφόρτισης από το άγχος του παραγόμενου προϊόντος – πόσο μάλλον αν διεθνή studios περιμένουν την ολοκλήρωση της ταινίας σου. Εγινε επίσης και το αποτύπωμα δημιουργίας που δεν θα κριθεί και δεν θα σημάνει, απαραίτητα, κάτι καλλιτεχνικά ταυτοτικό. «Περπατούσα μόνος μου, χωρίς κάτι συγκεκριμένο στο μυαλό μου, νιώθοντας ελεύθερος. Αυτό αισθάνομαι φωτογραφίζοντας. Μια μοναδική φωτογραφία έχει κάποια αξία, πολλές μαζί νοηματοδοτούν κάτι άλλο, αλλά σε κάθε περίπτωση, ένα σύνολο φωτογραφιών δεν έχει τις απαιτήσεις της δομής και της κατασκευής ενός φιλμ. Είναι ένας συνδυασμός αφηγήσεων που μου προσφέρει άμεση ικανοποίηση ακόμα και στο πρακτικό κομμάτι: από τη στιγμή που θα μπεις στο σκοτεινό θάλαμο, θα εμφανίσεις το φιλμ, θα κρατήσεις τις φωτογραφίες στα χέρια σου, θα τις κοιτάξεις», σημειώνει.

Από τις αμερικανικές περιπλανήσεις του διεθνή Έλληνα σκηνοθέτη.

Το -1 της Στέγης έχει πάρει το σχήμα ενός τυπικού ελληνικού ναού – η διευθύντρια Πολιτισμού του Ιδρύματος Ωνάση, Αφροδίτη Παναγιωτάκου το ονομάζει «ναό ιδιωτικής βόλτας». Σε επιμέλεια του Μάικλ Μακ, ενός από τους πλέον διακεκριμένους εκδότες και επιμελητές στο χώρο της σύγχρονης φωτογραφίας, δημιουργούνται τέσσερις διαδρομές – νοηματικές ακολουθίες: στις τρεις πλευρές της εξωτερικής περιμέτρου παρουσιάζονται φωτογραφίες που συνδέονται με τις ταινίες του που ο Γιώργος Λάνθιμος σκηνοθέτησε μέσα στην τελευταία πενταετία: το «Poor things» του Χρυσού Λέοντα της Βενετίας και των 11 οσκαρικών υποψηφιοτήτων, το «Kinds of Kindness», καθώς και ανέκδοτο υλικό από την αριστουργηματική «Bugonia».

Μάικλ Μακ, επιμελητής έκθεσης: ο Γιώργος Λάνθιμος διαθέτει ένα μοναδικό ταλέντο στη χρήση του φακού για τη δημιουργία αφηγήσεων

Στο υλικό που του παρείχε ο  σκηνοθέτης ο Μάικλ φρόντισε, όπως σημειώνει «να εξασφαλίσει μια συνέχεια» αφού «διαθέτει ένα μοναδικό ταλέντο στη χρήση του φακού για τη δημιουργία αφηγήσεων και αυτή η έκθεση αναδεικνύει τη διαρκώς αναπτυσσόμενη ικανότητά του να προκαλεί συναισθηματικά και νοητικά άλματα πίστης πέρα από το κάδρο μιας στατικής εικόνας».

Άποψη της έκθεσης με ελληνική θεματολογία.

O σκηνοθέτης σε ανύποπτο χρόνο, εντόπισε τοπία, συμβάντα, ανθρώπους καθώς βρισκόταν σε set στη Νέα Ορλεάνη, την Ατλάντα, και σε κινηματογραφικό στούντιο στη Βουδαπέστη, όπου στήθηκαν ολόκληρες πόλεις ως σκηνικά (για το «Poor things»). Στην καρδιά αυτής της κατασκευής, σαν να πρόκειται για το ιερό του ναού βρίσκονται τα ίχνη της ελληνικής περιπέτειας του Γιώργου Λάνθιμου, εκεί που η δημιουργία μυρίζει τους βοριάδες του Αιγαίου, κυκλαδίτικη κουζίνα, ξερό χορτάρι και εκτυφλωτικό ήλιο. Δεν ήταν σκόπιμη η τοποθέτηση του ελληνικού στοιχείου στο επίκεντρο της έκθεσης «ίσως μόνο υποσυνείδητα», εξηγεί ο Γιώργος Λάνθιμος.

Γιώργος Λάνθιμος: Όταν άρχισα να φωτογραφίζω στην Ελλάδα, δηλαδή σε τοπία αισθητικά γνώριμα δεν ήθελα να δώσω το ύφος μιας cart postal

Το σκόπιμο βρίσκεται σίγουρα πίσω από τη χρήση ασπρόμαυρου φιλμ για να αποτυπώσει τα θερινά του διαλείμματα ή κάποιες μοναχικές βόλτες στην Αθήνα. «Πάντα μου άρεσε η χρήση του black and white γιατί μεταμόρφωνε το ρεαλιστικό στοιχείο σε κάτι άλλο. Είχα πάντα μια ροπή προς την ασπρόμαυρη φωτογραφία, ακόμα κι όταν δεν ήταν τάση. Απλώς, όταν άρχισα να φωτογραφίζω στην Ελλάδα, δηλαδή σε τοπία αισθητικά γνώριμα δεν ήθελα να δώσω το ύφος μιας cart postal. Δεν ήθελα το χρώμα να αποσπάσει την προσοχή από το αντικείμενο» ξεκαθαρίζει ενώ ο Μακ προσθέτει: «Η εν εξελίξει σειρά ασπρόμαυρων έργων που δημιουργήθηκαν στην Ελλάδα, μακριά από την κινηματογραφική του πρακτική, σηματοδοτεί μια νέα αφετηρία, μια στροφή προς ένα γνώριμο τοπίο. Αναδυόμενη μέσα από μια μακρά παράδοση φωτογραφίας που τεκμηριώνει το τοπίο που έχει αλλοιωθεί από τον άνθρωπο, αντανακλά επίσης μια περίοδο ενδοσκόπησης και τη σημαντική πρόοδό του στη διαμόρφωση της δικής του φωτογραφικής γλώσσας».

Αφροδίτη Παναγιωτάκου: Αυτό μας ζητάει ο Λάνθιμος. Να ξανακερδίσουμε το χρόνο

Η έκθεση «Yorgos Lanthimos: Photographs» είναι, όπως παρατηρεί η κ. Παναγιωτάκου, μια χειρονομία επαναστατική, με την έννοια ότι από τη στιγμή της δημιουργίας της μέχρι αυτήν της παρατήρησης της προϋποθέτει τον χρόνο επεξεργασίας της ύλης· σε ένα σύμπαν όπου όλοι φωτογραφίζουν ανέξοδα, ψηφιακά και δημιουργούν αναμνήσεις μερικών δευτερολέπτων. «Αυτό μας ζητάει ο Λάνθιμος. Να πάρουμε το χρόνο, να μελετήσουμε τις φωτογραφίες. Και το να διατηρήσεις σήμερα την αίσθηση του χρόνου είναι επανάσταση. Χρειαζόμαστε ως ανθρωπότητα να ξανακερδίσουμε το χρόνο».

Στην κατάμεστη κεντρική αίθουσα της Στέγης, συνομιλούν οι Μάικλ Μακ, Γιώργος Λάνθιμος και Αφροδίτη Παναγιωτάκου. @Πηνελόπη Γερασίμου

Κάθε φωτογραφικό κάδρο είναι συνδεδεμένο με ξεχωριστό τρόπο, με τη λιτότητα, την απλότητα, την αυθεντικότητα της στιγμής: τίποτα το προφανές, το εξεζητημένο, όλα ταυτισμένα με την αισθητική του, που μπολιάζει αναπάντεχα στο παγκόσμιο κινηματογραφικό γίγνεσθαι. Στην πραγματικότητα, βέβαια, ο Λάνθιμος δεν αποδρά από το οικείο του περιβάλλον – τις αφορμές που του προσφέρει το κινηματογραφικό πεδίο και το ελληνικό τοπίο.

Και στην ερώτηση του monopoli.gr αν θα επιχειρούσε να αποτυπώσει το ανοίκειο, το τραυματικό σε έναν βαθιά βίαιο, εμπόλεμο κόσμο, που κινείται με καταιγιστική ταχύτητα, απαντά, μετά από πολλή σκέψη: «Αν με ρωτάτε τι θα έκανα σε περίπτωση που βρισκόμουν στην ισοπεδωμένη Γάζα ή μπροστά στις βόμβες που πλήττουν το Ιράν, ναι θα φωτογράφιζα. Αλλά δεν θα ήταν μια απόλυτα ειλικρινής διαδικασία. Κι αυτό γιατί δεν θα το άντεχα. Αν είχα τη δύναμη, θα ήμουν ήδη εκεί».

Βουτιά στο Λανθιμικό κινηματογραφικό σύμπαν.

Ανάμεσα στα 110 κάδρα του περιλαμβάνονται εικόνες από τις εικόνες από τις πρόσφατες φωτογραφικές του εκδόσεις: «Dear God, the Parthenon Is Still Broken» «Ι shall sing these songs beautifully» και «VISCIN». Καμία δεν μπορεί να ξεχωρίσει ως αγαπημένη, ούτε καν αυτή που απεικονίζει το σκύλο (έναν αδέσποτο σκυλάκο που δεν άργησε να υιοθετήσει).

Για τον Λάνθιμο «καθεμιά έχει το ενδιαφέρον της, γιατί αφηγείται μια ιστορία, ανάλογα με τον τρόπο που επιλέγεις να αναδείξεις το θέμα. Λαμβάνει μια προσωπική σημασία αλλά, την ίδια ώρα, αποκαλύπτει και πράγματα γι’ αυτόν που θα σταθεί απέναντι του και θα την κοιτάξει».

Στ’ αλήθεια, τι αποκαλύπτει για εκείνον που τις έχει τραβήξει; «Πως όλα τα σημαντικά γεγονότα, όλα τα εξέχοντα πρόσωπα, όλες οι αναμνήσεις μου είναι μέσα σε εικόνες στο μυαλό μου. Αστείο, αν σκεφτεί κανείς πως έχω κακή μνήμη».