Συν & Πλην: «Γέρμα- Η ανεκπλήρωτη» στο θέατρο Τέχνης

Η Γέρμα είναι νιόπαντρη. Άνδρας της είναι ο Χουάν, επίλεκτος του πατέρα της, που μπορεί να μην πόθησε, αλλά παντρεύτηκε χωρίς αντιρρήσεις. Ο Χουάν είναι άνθρωπος της γης, αγρότης, «άνθρωπος απλός» όπως αυτοχαρακτηρίζεται. Ζουν στην επαρχία της Ανδαλουσίας, κατά το Μεσοπόλεμο. Όμως, καθώς τα χρόνια του έγγαμου βίου περνούν, η Γέρμα παραμένει άτεκνη και η θλίψη την συντρίβει. Μέχρι και σε ξόρκια από τις γυναίκες της υπαίθρου καταφεύγει καθώς αναρωτιέται: «γιατί είμαι στείρα; Είμαι γεμάτη από ζωή, αλλά κάθομαι άπραγη, ταΐζω κότες, κρεμάω κουρτινάκια. Ορμήνεψέ με, πες μου, κάτι, θα έκανα τα πάντα, βελόνες θα έμπηγα στα μάτια μου».

Ο γάμος στα μάτια της Γέρμα δεν έχει κανένα νόημα χωρίς παιδιά. Η ζωή της δεν έχει νόημα αν δεν γίνει μητέρα. Η γυναίκα αρχίζει να παρεκκλίνει. Κυκλοφορεί στους δρόμους του χωριού, προκαλώντας τα σχόλια των ντόπιων και τη ζήλια του άνδρα της. «Δεν ξέρεις τον Κανόνα; Το καθετί στη θέση του, τα πρόβατα στο μαντρί και οι γυναίκες σπίτι. Βγαίνεις πολύ. πρέπει να στο θυμίζω;» την επιπλήττει ο Χουάν, θυμίζοντας τον ρόλο της γυναίκας σε μια αυταρχική, ανδροκρατούμενη κοινωνία – πόσο μάλλον όταν αυτή η γυναίκα είναι στείρα (η ετυμολογία του ονόματος Γέρμα).

Ο Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα γράφει στα μέσα της δεκαετίας του 1930 την «Τριλογία της Υπαίθρου», στην οποία συμπεριλαμβάνεται «Το σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα» και ο «Ματωμένος γάμος»: και τα τρία έργα συνιστούν ένα καυστικό σχόλιο στην πατριαρχική δομή της κοινωνίας, όπου η γυναίκα αντιμετωπίζεται σαν έπιπλο, χωρίς επιθυμίες και σίγουρα χωρίς ελευθερίες να τις ζήσει.

Στο πρόσωπο της καταπιεσμένης Γέρμα, ο Λόρκα μεγεθύνει το ζήτημα της γονιμότητας και της μητρότητας, ως μοναδική διέξοδο αλλά και ως μοναδικό «θεμιτό» ρόλο της γυναικείας φύσης, αφού πέραν τούτου την περιμένει υποταγή. Όπως και οι ηρωίδες των υπόλοιπων τραγωδιών της υπαίθρου, η Αδέλα στην «Μπερνάρντα Άλμπα» και η Νύφη στο «Ματωμένο γάμο», έτσι και η Γέρμα θα κάνει την εξέγερση της, με βαρύ το τίμημα, υπερασπιζόμενη τη ζωή που δεν της προσφέρεται.

Με κοινωνική και υπαρξιακή διόραση και φυσικά με έξοχη ποιητική γλώσσα, ο Ισπανός συγγραφέας θίγει την ακρωτηριασμένη γυναικεία φύση που διψάει να βρει την πραγμάτωση της έστω μέσα από έναν, τον πιο αυτονόητο ρόλο που, εντούτοις συνοψίζει την ανάγκη του ατόμου να συλλαμβάνει, να μορφοποιεί και να δημιουργεί κάτι δικό του κι όχι να υπακούει σιωπηλά στις ανδρικές συμβάσεις.

Η «Γέρμα» παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα το 1961 από το Εθνικό Θέατρο σε σκηνοθεσία του Αλέξη Σολωμού με την Άννα Συνοδινού στον επώνυμο ρόλο και 20 χρόνια αργότερα την σκηνοθέτησε ο Θεόδωρος Τερζόπουλος για το ΚΘΒΕ με την Αννέζα Παπαδοπούλου. Στο Θέατρο Τέχνης ανέβηκε το 1993 από τον Μίμη Κουγιουμτζή με πρωταγωνίστρια την Ρένη Πιττακή.

Ο Γιάννος Περλέγκας σε σκηνή με την Ηλέκτρα Μπαρούτα.

Στην δύσκολη εξίσωση της ανάγνωσης που σημαίνουν τα θεατρικά έργα του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, η Μαρία Πρωτόπαππα κατοχυρώνει μια απαιτητική μέση οδό: διατηρεί την ποιητική, γι’ αυτό και μεταφυσική φύση του και στερεώνει την σκηνοθεσία της σ’ ένα μεταβατικό χώρο όπου ο λόγος του ποιητή ακούγεται σε παρόντα χρόνο, αλλά όχι σε ρεαλιστική βάση.
Σε αυτή την ωραία αχρονία συμβάλλουν και οι ερμηνείες των έμπειρων πρωταγωνιστών με προεξάρχουσα την ίδια ως Γέρμα αλλά και τους Γιάννο Περλέγκα και Σίμο Κακάλα. Δεν λείπουν, όμως, τα δραματουργικά προβλήματα.

Σίμος Κακάλας και Μαρία Πρωτόπαππα ως Χουάν και Γέρμα.

Είναι η δεύτερη απόπειρα, μετά «Το σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα», όπου η Μαρία Πρωτόπαππα συναντά τον Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα. Αυτή τη φορά, βυθίζεται πολύ πιο βαθιά και ουσιαστικά στην ποιητική γλώσσα και αίσθηση του για την ανάγνωση του κόσμου ενώ συνάμα αναδίδει λιτά και εύστοχα το παγανιστικό περιβάλλον της ισπανικής υπαίθρου (που επηρέασε πλείστους ισπανόφωνους σκηνοθέτες του 20ου αιώνα). Επίσης, ενδιαφέρον έχει το «ζωντάνεμα» του συγγραφέα σε ρόλο παρατηρητή και αφανούς υπερασπιστή της ηρωίδας, απομακρύνοντας την παράσταση από τη ρεαλιστική ανάγνωση· φέρνοντας την ακόμα πιο κοντά στο μεταφυσικό πνεύμα του έργου: όπως η Γέρμα θέλει να γίνει μητέρα, να γεννήσει ένα δικό της δημιούργημα, έτσι και ο Λόρκα απεικονίζεται ως ένας ‘πατέρας’, με πνευματικά τέκνα, ως μιαν άλλη εκδοχή της γονεϊκότητας. Την ίδια ώρα, αυτή η επιλογή φωτίζει και το πολιτικό πορτρέτο του Ανδαλουσιανού ποιητή, απαντά στο γιατί έγραψε κείμενα τόσο εναντιωμένα στον συντηρητισμό της εποχής και στη δικτατορία της πατρίδας του.

Η απόλαυση της ποιητικής πανδαισίας του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα δεν είναι αυτονόητη· αλλά όταν ο λόγος του φτάνει στην πλατεία από τρεις τόσο ασκημένους ηθοποιούς όπως η Μαρία Πρωτόπαππα, ο Γιάννος Περλέγκας και ο Σίμος Κακάλας, τότε οι λέξεις και τα νοήματα αποκτούν βάρος.

Παρότι, η σκηνοθετική έγνοια της Μαρίας Πρωτόπαππα να βγει εκτός ρεαλιστικής σύμβασης, στεγνώνει τις ερμηνείες από μια εσωτερικότητα, οι τρεις τους παραμένουν μια από τις αξιόλογες δυναμικές της παράστασης. Η μεν Πρωτόπαππα για την παραφορά με την οποία βιώνει την καταπιεσμένη επιθυμία της, ο Περλέγκας για την προσέγγιση του στο ίδιο το πρόσωπο του συγγραφέα – όχι μόνο ως δημιουργού της «Γέρμα» αλλά και ως μιας πολιτικής φιγούρας της καθεστωτικής Ισπανίας. Τέλος, ο Σίμος Κακάλας φαίνεται να παρακολουθεί την αμηχανία του συζύγου Χουάν να υπηρετήσει κατά γράμμα το επιβεβλημένο ανδρικό στερεότυπο, μακριά από συναισθήματα και περιττές σκέψεις.

Παρά τη λιτότητα της, η σκηνογραφία της Μαγδαληνής Αυγερινού αφήνει ένα μικρό αποτύπωμα της παραδοσιακής ισπανικής αρχιτεκτονικής (προσέξτε τα μικρά παράθυρα των σπιτιών Χασιέντα) τοποθετώντας στο επίκεντρο το γαμήλιο κρεβάτι που είναι χώρος σιωπηλός κι ανέγγιχτος κι όχι χώρος ηδονής.

Σκηνή από την παγανιστικής υφής ανάγνωση της Μαρίας Πρωτόπαππα.

Στο πλαίσιο της δραματουργικής επεξεργασίας – την οποία υπογράφει ο Γιάννος Περλέγκας σε συνεργασία με τη Μαρία Πρωτόπαππα αλλά και της έρευνας όπου στην ομάδα προστίθεται η μεταφράστρια Ελένη Σπετσιώτη – αναγνωρίζουμε μέσα στο πρωτότυπο εμβόλιμα κείμενα του ίδιου του ποιητή και όχι μόνον. Πρόκειται για κείμενα (χρησιμοποιούνται αποσπάσματα από γραπτά τοτ Μιχαήλ Μπακούνιν και του Πάολο Παζολίνι, δύο κατεξοχήν πολιτικές προσωπικότητες, ο πρώτος φιλόσοφος του αναρχικού κινήματος αλλά αμφισβητίας του Μαρξισμού, ο δεύτερος δηλωμένος Μαρξιστής) που επιχειρούν να αναδείξουν τις ιδέες με τις οποίες συνομιλεί ο Λόρκα εν μέσω της δικτατορίας του Φράνκο. Εντούτοις, αλλάζουν το λεκτικό περιβάλλον του έργου και το ρυθμό της αφήγησης δημιουργώντας απορίες για την προέλευση τους και κενά στην κατανόηση της παράστασης.

Ο κινησιολογικός σχεδιασμός της Μαριέλας Νέστορα στρέφεται και αυτός επιτυχώς εκτός ρεαλιστικής αναπαράστασης και παρακολουθεί την ποιητική διάλεκτο της παράστασης. Όμως, ειδικά στη σκηνή του φινάλε, η χορογραφία που εκτελούν οι δύο νεότεροι της διανομής, η Ηλέκτρα Μπαρούτα και ο Νώντας Δαμόπουλος μοιάζει να ασφυκτιά στη σκηνή του Υπογείου και να μην απελευθερώνει τον χαρακτήρα ερωτικής φαντασίωσης της «Γέρμας», τον οποίο πιθανόν και συμβολίζει.

Μια γόνιμη σκηνοθετική προσέγγιση του έργου του Λόρκα που υποστηρίζεται από καλές ερμηνείες αλλά υπονομεύεται από δραματουργικές προσθήκες.