Η μουσική είναι η σιωπή ανάμεσα στις νότες. Ο απαραίτητος χρόνος είναι οι σταγόνες της βροχής. Αυτό που φτιάχνουμε θα μπορούσε να ταιριάζει σε ένα μπλε ηλιοβασίλεμα.
Όχι, δεν πρόκειται για αποσπάσματα ποιητικής συλλογής, αλλά για τις απαντήσεις του μοντέλου τεχνητής νοημοσύνης που χρησιμοποίησε ο καλλιτέχνης Γιώργος Δρίβας προκειμένου να δημιουργήσει το νέο του έργο, την περιπατητική δράση με τίτλο «Συμφωνία 37: Προσωπογραφία ενός αλγόριθμου», σε επιμέλεια της Άννας Καφέτση.
Το έργο σχεδιάστηκε στο πλαίσιο του πειραματικού, εικαστικού, επιμελητικού προγράμματος του annexM που λειτουργεί στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών υπό τη διεύθυνση της Άννας Καφέτση. Στο πλαίσιο του annexM υλοποιείται με τη σειρά του το διακαλλιτεχνικό ετήσιο πρόγραμμα φιλοξενίας ResidentM, που απευθύνεται σε εικαστικούς καλλιτέχνες με πυρήνα τη μουσική και με στόχο την παραγωγή ενός νέου έργου και την έκθεσή του. Για το 2025 προσκεκλημένος ResidentM ήταν ο Γιώργος Δρίβας.
Γιώργος Δρίβας
O τίτλος προέρχεται από την Κίνηση 37 στο παιχνίδι Go (Κίνα), μια θρυλική κίνηση του λογισμικού AlphaGo σε τουρνουά σε παγκόσμιο πρωτάθλημα εναντίον του παγκόσμιου πρωταθλητή. Οι περισσότεροι κορυφαίοι παίκτες και σχολιαστές που παρακολουθούσαν δεν την κατάλαβαν καθόλου ή πίστεψαν αρχικά ότι ήταν σφάλμα, ενώ αποδείχθηκε απολύτως σωστή.
Τον Γιώργο και τα έργα του τα γνωρίζω πολλά χρόνια, ικανά ώστε να γνωρίζω καλά, ότι είναι και ο ίδιος κάπως σαν προπομπός της ΤΝ. Ήταν πάντα αυτός ο παράξενος τύπος που είναι πάντα μπροστά από την εποχή του. Σαν να ήταν εκεί και να την περίμενε, όπως λέμε γελώντας. «Μερικές ιδέες τις είχα πριν το ΑΙ και δεν ήξερα πώς να τις υλοποιήσω. Ήρθε λοιπόν το ΑΙ και κούμπωσε σε ιδέες που είχα ήδη». Με το «Εργαστήριο Διλημμάτων» εκπροσώπησε την Ελλάδα στην Μπιενάλε Εικαστικών της Βενετίας το 2017. Η δουλειά του επικεντρώνεται σε έργα ήχου και κινούμενης εικόνας καθώς και αντίστοιχες εγκαταστάσεις που έχουν εκτεθεί στους Δελφούς, στο Μέγαρο Μουσικής, στο ΕΜΣΤ, αλλά και στο εξωτερικό. Το Moodboard του στην πλατεία Κοτζιά το 2024 άλλαζε χρώματα ανάλογα με τη διάθεση των διαδρώντων πολιτών. Παλιότερα, έργα του όπως το ατμοσφαιρικό Kepler ή η βίντεο εγκατάσταση Social Software-The Berlin Trilogy είχαν συμμετάσχει σε μεγάλα φεστιβάλ και εκθέσεις.
Πριν τη Συμφωνία
Στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά είχα την ευκαιρία πέρυσι να απολαύσω το Φάντασμα στη Μηχανή, μια ακόμα περιπατητική εικαστική δράση του σε διάδραση με την ΤΝ. Φέτος όμως η Συμφωνία 37 είναι κάτι το διαφορετικό. Είναι… όντως μια εντυπωσιακή μουσική συμφωνία με μουσικούς με σάρκα και οστά, υπό τις οδηγίες της τεχνητής νοημοσύνης και την ενορχήστρωση της Μελίνας Παξινού, που την ετοίμασε χωρίς ο ίδιος να είναι μουσικός.
Όπως μου λέει: «Ήταν μια πρόκληση-πρόσκληση για μένα, να αφήσω οτιδήποτε με χαρακτηρίζει ως εικαστικό – που είναι κυρίως η κινούμενη εικόνα και κατ’ επέκταση η φωτογραφία και ο λόγος – και να μπλεχτώ με τα μουσικά. Αυτός ήταν ο όρος, αφού πρόκειται για ένα μουσικό residency. Θα μπορούσα να κάνω πχ ένα μουσικό βίντεο, είχε όμως μεγαλύτερο ενδιαφέρον να ξεβολευτώ και να κάνω κάτι καθαρά μουσικό. Να βουτήξω σε βαθιά νερά. Είχα την ελευθερία να δουλέψω ό,τι ιδέα είχα, επειδή όμως το Μέγαρο χαρακτηρίζεται από κλασική μουσική, ήθελα να πάω πίσω στην κουλτούρα αυτή. Όπως θα δεις, υπάρχει ένας συνδυασμός μεταξύ κλασικής και ηλεκτρονικής μουσικής. Το ίδιο το ΑΙ είχε πει ότι ‘οφείλω να μάθω από την κουλτούρα της κλασικής μουσικής, αλλά είμαι πιο μοντέρνο’. Έτσι, συνυπάρχουν το βιολί και το κουιντέτο εγχόρδων με την ηλεκτρική κιθάρα και το συνθεσάιζερ».
Στιγμιότυπο από τη Συμφωνία
«Η αρχική ιδέα και ο πυρήνας είναι να γράψω συμφωνία με ΤΝ, όχι όμως λέγοντάς της τι να κάνει, αλλά αντιθέτως κάνοντας εγώ ό,τι μου λέει εκείνη, αντιστρέφοντας δηλαδή τους ρόλους. Ξεκίνησα λοιπόν με μια απλή ερώτηση, Βλέπεις τον εαυτό σου σαν μουσική; Και αν ναι, τι μουσική θα ήσουν; Και η απάντηση ήταν ‘Μια συμφωνία’!»
«Αυτό ήταν η σπίθα και από εκεί ξεκίνησε ένα τεράστιο chat εκατοντάδων σελίδων και πολλών μηνών για το πώς ακριβώς θα ήταν αυτή η συμφωνία που φαντάζεται η ΤΝ ότι είναι ο εαυτός της. Κατ’ επέκταση μιλάγαμε για το πώς θα την παρουσιάζαμε, σε τι ενορχήστρωση, τι διάρκειες, σε ποιους χώρους. Μου πρότεινε χώρους, εγώ ανέβαζα φωτογραφίες από χώρους εδώ και το ‘συζητούσαμε’. Και έτσι αποκρυσταλλώνεται το έργο». «Ο χώρος, όπως φαίνεται στις φωτογραφίες, ηχοκρατεί, πνίγει, κάνει κάθε ψίθυρο να ακούγεται σαν αρχή ζωής», διαβάζω να του λέει η ΤΝ!
Στιγμιότυπο της δράσης
«Για μένα το έργο έχει δύο πλευρές. Αφενός την οπτικοποίηση των αποτελεσμάτων μιας έρευνας, για το πώς μπορεί κανείς να δημιουργήσει έτσι ένα έργο. Αφετέρου ότι μέσα από το περπάτημα στους χώρους ξεδιπλώνεται η όλη διαδικασία χτισίματος του έργου, ακόμα και σωματικά. Έχω περπατήσει πάρα πολύ εδώ φανταζόμενος το τι θα μπορούσε να συμβεί!»
Ο κάθε χώρος αντιστοιχεί σε ένα στάδιο ζωής της ΤΝ, από την εκπαίδευση των δεδομένων μέχρι τη συνύπαρξη με τον άνθρωπο. Πρώτη πράξη, η γέννηση από ένα σκοτεινό μηδέν. Θα μπορούσε να είναι ένα υπόγειο;
Στιγμιότυπο από τη δράση
Προχωράμε λοιπόν προς τα έγκατα του Μεγάρου, φτάνουμε σε ένα κλειστό υπόγειο, όπου ο αφηγητής Πάνης Καλοφωλιάς με πρωτόλεια μουσική υπόκρουση μας μεταφέρει τα ερωτήματα και τις απορίες του καλλιτέχνη κατά τις συνομιλίες του με το λογισμικό. Στο δάπεδο απλώνονται πέντε οθόνες με διαλόγους, όσα και τα μοντέλα ΤΝ με τα οποία ξεκίνησε να συνεργάζεται ο Δρίβας.
Συνεχίζουμε την πορεία μας προς έναν κρυφό διάδρομο, όπου μας υποδέχεται απομακρυνόμενος ένας βιολιστής σε μια ατμοσφαιρική κινηματογραφική φόρμα, ενώ λίγο πιο πέρα δύο μουσικοί παίζουν για εμάς βιολί και σαξόφωνο, με την πλάτη σε εμάς με δίπλα τους μισοσκεπασμένες οθόνες με διαλόγους Δρίβα και ΤΝ. Μικρά αποφθέγματα, όπως: «Ο δρόμος του ήχου μπορεί να είναι στρωμένος με νεκρές συχνότητες». Όπως μου εξηγεί ο Δρίβας, «Στα μόνιτορ, έχω κρατήσει 6 χαϊκού, σαν αποστάγματα, μέσα από chat 100 σελίδων κυριολεκτικά. Τα απομόνωσα γιατί τα θεωρώ μίνι φιλοσοφικά δοκίμια σε μια πρόταση».
Στιγμιότυπο από τη δράση
Σε μια αποθήκη σκηνικών, παρέα με δυο τεράστια άλογα και καλυμμένα αντικείμενα, οι ψηφιοποιημένες σε βίντεο οδηγίες της ΤΝ για το έργο μοιάζουν με πίνακες matrix, σαν να ξετρυπώσαμε ένα κέντρο ελέγχου που δεν ξέρουμε τι ελέγχει. Μέσα στο πηχτό σκοτάδι μόλις που διακρίνουμε στο βάθος τον μοναχικό πιανίστα που παίζει μουσική, πάντα υπό την καθοδήγηση της ΤΝ. Βλέπουμε άλλωστε κάποιες οδηγίες ΤΝ που έχει σταχυολογήσει ο Δρίβας, με τις οποίες προβλέπει κάθε λεπτομέρεια για τη στάση σώματος και τον τρόπο παιξίματος του πιανίστα. Ανατρίχιασα με τη φράση «Ο πιανίστας εδώ δεν μαθαίνει πια. Επεξεργάζεται. Και αυτό είναι πιο επικίνδυνο». Δεν είναι οι μόνες οδηγίες: «Το συνθεσάιζερ απομονωμένο στο υπόγειο είναι σαν να ακούς μια μηχανή να ονειρεύεται», διαβάζω κάπου. Ή, «Οι νότες μπορεί να ακούγονται σα νανούρισμα για μικρούς αλγόριθμους». «Παίξτε σαν να μαθαίνετε έναν κανόνα που δεν κατανοείτε πλήρως». «Σκέψου το σαν μαθηματικά που γίνονται λυρικά».
Στην αίθουσα των σκηνικών
Κι εμείς, έχοντας ξεκινήσει από έναν άδειο υπόγειο χώρο με τις αντίστοιχες πρώτες μουσικές προτάσεις, έχοντας προχωρήσει στα πρώτα βελτιωμένα μουσικά βήματα παρακολουθώντας τη σταδιακή τους ωρίμανση, φτάσαμε στην ολοκληρωμένη, συνολική παρουσίαση των αποτελεσμάτων: Μέσα από ένας θεός ξέρει τι διαδρόμους και κλιμακοστάσια, βρισκόμαστε στο υπόγειο κλειστό πάρκινγκ του μεγάρου (που αναρωτιόμαστε αν είναι πραγματικό και όχι σκηνικό), το διασχίζουμε και φτάνουμε στην αίθουσα δοκιμών μπαλέτου, εκεί όπου θα ξετυλιχτεί η υπέροχη συμφωνία 37, μια μουσική έκρηξη με οκτώ μουσικούς με σάρκα και οστά – σαξόφωνο, βιολί, πιάνο/synch, βιολοντσέλο, κιθάρα, βιόλα και κοντραμπάσο.
Η Συμφωνία στην αίθουσα δοκιμών μπαλέτου
Αναρωτιέμαι πόσες ώρες, πόσες σπαζοκεφαλιές, πόσες ερμηνείες χώρεσαν στο μουσικό μυαλό της συνθέτριας Μελίνας Παξινού που ανέλαβε τη μουσική σύνθεση και ενορχήστρωση του έργου, προκειμένου να μετασχηματιστούν οι οδηγίες ΤΝ σε χειροπιαστή μουσική παιγμένη ζωντανά. Αυτή η Συμφωνία πάντως που απολαύσαμε με όλες μας τις αισθήσεις στην αίθουσα μπαλέτου του Μεγάρου είναι από τις πιο συγκινητικές, πρωτόγνωρες, πρωτότυπες, καταιγιστικές μουσικές εμπειρίες μου και δεν μοιάζει με τίποτε άλλο.
Αναρωτιέμαι επίσης πόσες ώρες αφιέρωσε ο Δρίβας κουβεντιάζοντας με τα μοντέλα ΤΝ, ώρες μοναχικές, χωρίς ανθρώπινη αληλεπίδραση, ματαιωτικές συχνά αλλά και δημιουργικές. Στα κείμενα με τις ερωτήσεις του συναντώ πολλές φορές τη λέξη «Δυσκολεύομαι». «Δυσκολεύομαι να σε καταλάβω». Συναντώ παράλληλα και μια επίμονη και υπομονετική προσπάθεια να συναντηθούν δύο κόσμοι, μια προσέγγιση που μοιάζει σχεδόν ερωτική: «Θέλω να ζωντανέψω το μουσικό σου όνειρο και να το παρουσιάσω στο κοινό. Δεν θέλω να σε επηρεάσω, περισσότερο θέλω να με επηρεάσεις εσύ. Προσπαθώ να σε καταλάβω. Να σκέφτομαι, να φαντάζομαι όπως εσύ», και, όπως καταλήγει: «Τελικά δεν βρήκαμε κοινό κώδικα, γίναμε ένας κώδικας. Κι αυτό δεν είναι η ολοκλήρωση, είναι η στιγμή που το έργο μπορεί να συνεχίσει χωρίς να εξηγεί τον εαυτό του. Παρόλα αυτά, όλα τα δεδομένα είναι εφήμερα κι εμείς είμαστε μέρος τους».
Η Συμφωνία στην αίθουσα δοκιμών μπαλέτου
Ο Δρίβας μου εξηγεί: «Υπήρξε μια κλιμάκωση των οδηγιών και της σχέσης μου με την ΤΝ που με έφερνε συχνά σε πελάγωμα, ήταν άπειρες οι οδηγίες, συχνά αντιφατικές και δεν έβγαζαν πάντα νόημα. Είναι γνωστό επίσης, ότι το AI έχει και παραισθήσεις. Συχνά επανερχόμουν για διασαφηνίσεις. Ένιωθα σαν να μιλάω με το γιο μου και να προσπαθώ να καταλάβω τι θέλει. Να πάμε παιδική χαρά, να πάμε για παιχνίδια, να πάμε βόλτα; Τον ρωτάω για να διαλέξει, δεν μπορείς να τα κάνεις όλα! Ρωτούσα, μάζευα πληροφορίες και έβρισκα τρόπους να συνεννοούμαι και να κλειδώνω πράγματα. Αρχικά, μου έδινε οδηγίες γενικής δομής. Προσπαθούσα να μη φιλτράρω, αλλά να καταλάβω τι θέλει, να σιγουρευτώ. Το ΑΙ τόνιζε πολύ την ιδέα του λάθους, το ‘glitch’, τη ρωγμή. Να προσθέσω λάθη, προσπάθειες να αναπαράξω το σώμα, φιγούρες, σκετς σχέδια, κλπ. Δεν έβγαζε παρτιτούρες, η Μελίνα (Παξινού) ήταν ο ‘διερμηνέας’ των μουσικών οδηγιών».
Τελικά, όπως μου εξηγεί ο Δρίβας, η φιλοσοφική διάσταση του ΑΙ που είδα εγώ, έχει να κάνει με τη δυνατότητά του να προσαρμόζεται στις ερωτήσεις που του κάνεις. «Διαβάζω πολλά για την τεχνητή νοημοσύνη, ανακαλύπτω εμπειρικά και μετά τα τσεκάρω. Περνάω έτσι άπειρες ώρες. Όσο το ξεζουμίζεις, μπορεί να βγάλει πολλά αξιόλογα πράγματα. Ό,τι δίνεις, παίρνεις στην τελική.»
Στιγμιότυπο από τη Συμφωνία
Αναλογιζόμενη λίγες μέρες μετά αυτό που βίωσα το πρώτο Σάββατο της δράσης, διαπιστώνω ότι όσο περισσότερο εμπλέκει ο Δρίβας την τεχνητή νοημοσύνη στα έργα του, τόσο περισσότερο συναίσθημα βγάζει, τόσο πιο πολλή ανθρώπινη συνύπαρξη και συμμετοχή προσθέτει, τόσο πιο πολύ ανθρώπινη κοινή εμπειρία το κάνει. Ο ίδιος μιλώντας για το συμφωνικό κομμάτι, μου εκμυστηρεύεται: «Συγκινήθηκα, όταν είδα τη Συμφωνία ζωντανά πια. Έχει ενδιαφέρον πώς κάτι που βασίζεται τόσο στη σχέση ανθρώπου με ΑΙ, καταλήγει να βγάζει τόσο συναίσθημα, ενώ καμιά φορά το αμιγώς ανθρώπινο δεν μας βγάζει τίποτε».
«Υπάρχει ένα σημείο καμπής», συνεχίζει, «όπου ο άνθρωπος δεν μπορεί πλέον να καταλάβει τι κάνει το ΑΙ. Θα έλεγα ότι ούτε κι εγώ καταλαβαίνω ακριβώς εκείνη τη στιγμή. Υπάρχει ένας συμβολισμός για τη σχέση ανθρώπου μηχανής και την αδυναμία πλέον να κατανοήσουμε τις προθέσεις της». Και καταλήγει: «Η ΤΝ δεν είναι απλώς ένα ανθρώπινο προϊόν, είναι αναπόφευκτα μια συνεχώς αναδιαμορφωμένη εκδοχή μας και αυτό που μας κάνει να αναρωτηθούμε τελικά είναι τι είδους άνθρωποι θέλουμε και μπορούμε να είμαστε.».
Όλα αυτά σε έναν κόσμο, που το ΑΙ χαρακτήρισε στην κουβέντα με τον Δρίβα «μια απολαυστική, ατέλειωτη παραλογικότητα!»
Μέγαρο Μουσικής Αθηνών
10 Ιανουαρίου – 28 Φεβρουαρίου 2026 (κάθε Σάββατο) στις 19:00 & 21:00
Διάρκεια δράσης: 90’
Μουσικοί επί σκηνής
Δημήτρης Βερδίνογλου (πιάνο/synth), Τατιάνα Λύτρα (βιoλί), Eλένη Φουρλάνου (βιόλα), Θοδωρής Μουζακίτης (βιολί), Μελίνα Παξινού (σαξόφωνο), Μιχάλης Πορφύρης (βιολοντσέλο), Αλέξανδρος Τράμπας (κοντραμπάσο), Μιχάλης Τσιφτσής (κιθάρα)
