Ηθοποιός ή σκιτσογράφος; Ο Θανάσης Δήμου δεν έχει απάντηση

Ο Τίμων είναι Αθηναίος. Έχει δυο μεγάλα παρατηρητικά μάτια, φτερά και πούπουλα· λογικό αφού ο Τίμων είναι κουκουβάγια και συνάμα ο ήρωας στο νέο βιβλίο σκίτσων του Θανάση Δήμου. Βέβαια, ο Θανάσης Δήμου δεν είναι μόνο γνωστός ηθοποιός αλλά και σκιτσογράφος. Και ο «Τίμων, μια αθηναϊκή ιστορία σε σκίτσα», από τον εκδοτικό οίκο Πατάκη, σηματοδοτεί την επιστροφή του στις εκδόσεις ως επαγγελματία σκιτσογράφου.

Το εξώφυλλο του “Τίμωνα” (εκδόσεις Πατάκη) με την υπογραφή του Θανάση Δήμου.

Ο Θανάσης Δήμου έχει δύο παράλληλες δημιουργικές ζωές. Η μία βεβαίως, λιγότερο προβεβλημένη από την άλλη. Άφησε την πόλη του την Καβάλα, για να σπουδάσει στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών και στο ηλικιακό όριο των 24 ετών έδωσε εισαγωγικές εξετάσεις στις δραματικές σχολές του Εθνικού Θεάτρου και του Θεάτρου Τέχνης – χωρίς, μέχρι τότε, να αρθρώσει την επιθυμία να γίνει ηθοποιός. Από το 2001 ξεκίνησε να δουλεύει στην φιλόξενη «Πόρτα» της Ξένιας Καλογεροπούλου, «μια θεατρική στέγη πολύ υψηλού επιπέδου» σχολιάζει· κι όλα αυτά, ενώ ήδη έχει ξεκινήσει να εργάζεται ως σκιτσογράφος. Για ένα μεγάλο διάστημα δε, υπήρξε μόνιμος συνεργάτης των εκδόσεων Πατάκη στο τμήμα των εικονογραφήσεων. Το 2008 εξέδωσε το πρώτο του σκιτσογραφικό αφήγημα, την «Χειμωνιάτικη ιστορία» – για την οποία και απέσπασε το Κρατικό Βραβείο Εικονογράφησης. Η δημιουργικότητα του μοιραζόταν εξίσου σε δύο πεδία, γεγονός που του επέτρεπε, όπως παραδέχεται, να είναι πιο επιλεκτικός στις θεατρικές του συνεργασίες. Μέχρι που ήρθε η οικονομική κρίση.

«Ο κόσμος εκείνη την περίοδο άλλαξε, όπως όλοι ξέρουμε, πολύ βίαια, πόσο μάλλον για τις τέχνες. Η δουλειά των σκιτσογράφων σχεδόν κατέρρευσε. Οι δικές μου αναθέσεις μειώθηκαν στο ελάχιστο. Και ομολογώ πως δεν καταδεχόμουν να καθίσω στο γραφείο για να σκιτσάρω ως ερασιτέχνης. Φυσικά, η ίδια κατάσταση επηρέασε και το θέατρο. Σε μια συζήτηση με την δραματουργό Έρι Κύργια θυμάμαι να ομολογώ απελπισμένος πως θα εγκαταλείψω το θέατρο και θα γυρίσω στη σκιτσογραφία. Όταν μίλησα στον (σκιτσογράφο) Στάθη ήταν κάθετος· μου είπε να μην το σκεφτώ καν, πως το θέατρο ήταν η δουλειά μου. Οπότε, όλα αυτά τα χρόνια, η απογοήτευση και η χαρά ερχόταν από δύο πηγές και καθώς μοιραζόταν ήταν πιο ισορροπημένα τα συναισθήματα. Υπήρξε πολλές φορές αυτός ο συναισθηματικός διχασμός, μα τελικά αποφάσισα να συμφιλιωθώ με αυτά που μπόρεσα: ήταν τόσο απλό», εξηγεί.

Το ύφος της Βυζαντινής μικρογραφίας διατρέχει την σκιτσογραγική αντίληψη του Δήμου για την αποτύπωση της πόλης.

Ο «Τίμων» βρίσκεται στις προθήκες των βιβλιοπωλείων εδώ και δύο μήνες ως μια πολύ ελεύθερη διασκευή – «αφού δεν είμαι συγγραφέας» σχολιάζει ο Δήμου – της σαιξπηρικής κοινωνικής σάτιρας «Τίμων, ο Αθηναίος». Κατά τον Σαίξπηρ, ο Τίμων ήταν ένας εύπορος πολίτης των Αθηνών που ξόδευε όλη την περιουσία του προς τέρψη των φίλων του σε λουκούλλεια γεύματα και πολυτελή συμπόσια. Μέχρι που πτώχευσε και αναγκάστηκε να ζητήσει τη βοήθεια των αλλοτινών του συντρόφων. Εκεί, όμως, απέτυχε.  «Προσωπικά αντιμετωπίζω τον Τίμωνα ως λευκό χαρτί όπου όλοι γράφουν πάνω του. Για μένα ο Τίμων ήταν μια αφορμή για να ζωγραφίσω ολόκληρη την ανθρωπότητα, τη συμπεριφορά του πλήθους. Και κάπως έτσι γεννήθηκε, τρόπον τινά, ένα κωμικό μπαλζακικό σύμπαν, μια ιστορία πολυφωνική όπου το πλήθος τρέχει σε μια πόλη», λέει ο δημιουργός του.

Η Αθήνα είναι η πόλη καταφύγιο για τον Θανάση Δήμου «εφόσον την υιοθέτησα και με υιοθέτησε. Αγαπώ την Αθήνα, όλα αυτά τα χρόνια είχα την ευκαιρία να συνδεθώ μαζί της, να ζω τον παλμό του κέντρου της». Κι έτσι η περιπέτεια του Τίμωνα αποδεικνύεται ένας μικρός φόρος τιμής για τον τόπο που επέλεξε να ζει.  Για την Αθήνα του Τίμωνα πάλι, φαντάστηκε μια αποτύπωση μνημειακών κτηρίων, αντλώντας την τεχνοτροπία του από την βυζαντινή μικρογραφία.

Σε αντίθεση με το φόντο, έρχονται οι ήρωες του βιβλίου: μια σειρά από ζωόμορφους χαρακτήρες, με στόχο η αφήγηση να απομακρυνθεί από το ρεαλιστικό στοιχείο και να αποδώσει την αίσθηση «του μεταλλαγμένου». Στο βιβλίο δε, υπάρχουν και πολλά σκίτσα από ‘κανονικά’ ζώα: ελέφαντες, πουλιά, γάτες, ιδιαιτέρως γάτες, τις οποίες ο Θανάσης Δήμου λατρεύει: «τις θαυμάζω απεριόριστα γιατί δεν μπορώ να τις αναλύσω. Δεν ‘σκορπίζονται’ σε αντιδράσεις. Είναι σοφά, θεία πλάσματα».

Μερικοί από τους ζωόμορφους “φίλους” του Τίμωνα.

Ο «Τίμων» δεν είναι μόνο το νέο βιβλίο σκίτσων του Θανάση Δήμου, αλλά και το τρίτο δικό του βιβλίο που αντλεί από τον κόσμο του Σαίξπηρ. Μετά την «Χειμωνιάτικη ιστορία» (2008) καταπιάστηκε με το παραμυθόδραμα του «Περικλή», υπό τον τίτλο «Περικλής, ηγεμόνας της Τύρου» που κυκλοφόρησε το 2019 από τις εκδόσεις ΚΨΜ. Διόλου τυχαία αυτή η ακολουθία έργων βασισμένα στον μεγάλο Ελισαβετιανό, καθώς όπως λέει ο δημιουργός τους, «για μένα ο Σαίξπηρ είναι μια κιβωτός που μέσα της χωράει από το υψηλό έως το πιο χαμηλό, από την ποίηση, τη φιλοσοφία και τη ζωγραφική έως τις πιο φτηνές όψεις της ζωής. Μπορώ να πω ότι με αγγίζει περισσότερο και από τους αρχαίους τραγικούς. Αν με ρωτάτε, ως ηθοποιός θα ήθελα να υποδυθώ όλους τους λοξούς ήρωες των έργων του. Συνεπώς, δεν είναι σύμπτωση αυτή η πλάγια ενασχόληση μου μαζί του. Το παραμύθι, η ειρωνεία, η σάτιρα είναι σπίτι για τα σκίτσα μου. Δεν αγαπώ το ρεαλισμό».

Ο Θανάσης Δήμου και ο Θανάσης Αλευράς, σε πλάνο από την σπαρταριστή “Κυρία του Μαξίμ” που ανέβηκε στο Εθνικό σε σκηνοθεσία Θωμά Μοσχόπουλου. @Πάτροκλος Σκαφίδας

Ως ηθοποιός, ο Θανάσης Δήμου έχει συνεργαστεί με τους μερικούς από τους σημαντικότερους Έλληνες σκηνοθέτες (Βασίλη Παπαβασιλείου, Σπύρο Ευαγγελάτο, Γιάννη Χουβαρδά, Θωμά Μοσχόπουλο, Νίκο Χατζόπουλο, Στάθη Λιβαθινό, Γιάννη Μόσχο, Έφη Θεοδωρου, Γιάννη Σκουρλέτη, Γιώργο Κουτλή κ.α), ομολογώντας πως τόσο στο θέατρο όσο και στο σκίτσο λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο. Κι αυτός δεν προκύπτει από την παρατήρηση του φυσικού κόσμου. «Θυμάμαι πως ως έφηβος μελετούσα καταξιωμένους σκιτσογράφους με στόχο να ‘διαλύσω’ τις δικές τους κατασκευές και να τις ανασυνθέσω με μια προσωπική λειτουργία. Συνεπώς, αφετηρία για όλα είναι ο θαυμασμός μου για ένα έργο προκειμένου να περάσω στη μελέτη μιας νέας σύνθεσης».

Κατά την πιο πρόσφατη εμφάνιση του στο Εθνικό με τις “Τρεις αδερφές” σε σκηνοθεσία Μαρίας Μαγκανάρη. @Μαρία Τολίτσα

Την ίδια ώρα, το χιούμορ είναι η συγκολλητική ουσία και για τις δύο εκφάνσεις της καλλιτεχνικής του φύσης. Μόλις ολοκληρώθηκε και ο δεύτερος κύκλος των «Τριών αδερφών» του Τσέχωφ όπως τις ανέβασε η Μαρία Μαγκανάρη για το Εθνικό Θέατρο, όπου ο Θανάσης Δήμου υποδύθηκε σπαρακτικά το ρόλο του Κουλίγκιν. Συνήθως, όμως, συνδέεται με ρόλους που βρίσκονται στην καρδιά της κωμωδίας. Αρκεί να θυμίσουμε  μόνο τις πρόσφατες εμφανίσεις του στην «Προξενήτρα» του Ουάϊλντερ και στην «Κυρία του Μαξίμ» του Φεντώ και τα δύο σε σκηνοθεσία Θωμά Μοσχόπουλου, στη «Μήδεια» του Μποστ σε σκηνοθεσία Γιάννη Καλαβριανού, στο «Πονηρό πνεύμα» του Νόελ Κάουαρντ σε σκηνοθεσία Γιάννη Χουβαρδά και φυσικά τη μαθητεία του στο πλευρό του Βασίλη Παπαβασιλείου. «Έχω ασχοληθεί πολύ με την κωμωδία», προσθέτει «γιατί έχω ανάγκη την πυκνή της εκφραστικότητα. Όπως ευσύνοπτο είναι ένα σκίτσο, άλλο τόσο αγαπώ και τον κωμικό μινιμαλισμό στη σκηνή. Ίσως γι’ αυτό ψάχνω πάντα να βρω το ύφος, να είμαι στυλίστας στο θέατρο».

Μιλάει για τον πρόσφατο θάνατο του κορυφαίου Γάλλου σκιτσογράφου Εντικά, μια απώλεια που υπογραμμίζει τη νέα εποχή την οποία διανύουμε: μια εποχή με έλλειμμα πολιτικής, σατιρικής σκέψης. «Ακριβώς το ίδιο συμβαίνει στο θέατρο. Έχουμε έλλειμα στην κωμική πένα και αυτό, κατά την γνώμη μου, είναι και απότοκο της υπερβολικής ηθικολογίας. Οι νέοι συγγραφείς φοβούνται να παίξουν επικίνδυνα και η κωμωδία είναι ένα τέτοιο πράγμα».

Αναποφάσιστος: με το κοστούμι του Κουλίγκιν από τις “Τρεις αδερφές” του Εθνικού Θεάτρου και το νέο του βιβλίο ανά χείρας.

Κατά τα άλλα, αν ρωτήσει το Θανάση Δήμου, δεν είναι σε θέση να επιλέξει: παραδέχεται πως πάντα στη ζωή του ήθελε να γίνει τόσο ηθοποιός όσο και σκιτσογράφος. Και πως μάλλον πρέπει να είναι ικανοποιημένος που τα έχει καταφέρει. «΄Εχω ζήσει δυσκολίες αλλά, ως επί τω πλείστων, στο θέατρο βρέθηκα εκεί που ήθελα. Ως σκιτσογράφος τώρα, θα ήμουν ευτυχής αν μπορούσα να έχω την ευκαιρία και να βγάζω τακτικότερα βιβλία. Εν ολίγοις, έχω περάσει καλά και με τα δύο. Πρέπει να είμαι ευχαριστημένος. Όπως έλεγε και ο Βασίλης Παπαβασιλείου, ‘είναι απόφαση να βγει κανείς από τον κομφορισμό της κατάθλιψης’».

Κι ενώ ο «Τίμων» του διατίθεται στα βιβλιοπωλεία από τις εκδόσεις Πατάκη, ο Θανάσης Δήμου θα μπαίνει σε διαδικασία προβών για τη νέα σκηνοθεσία του Γιάννη Σκουρλέτη (δούλεψαν ξανά μαζί στην επιτυχία του «Μάθε με να φεύγω») πάνω στο κείμενο του διακεκριμένου μεταπολεμικού συγγραφέα Επαμεινώνδα Γονατά. Μάλλον, θα πρέπει να είναι ικανοποιημένος.