Hamnet: Όταν το πένθος το βιώνει μια μητέρα

Λίγοι τυχεροί την πρόλαβαν στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, όλοι οι υπόλοιποι θα συναντήσουν το Hamnet στις 22 Ιανουαρίου, στους κινηματογράφους.

Από την πανελλήνια πρεμιέρα είχε γίνει ξεκάθαρο ότι δεν πρόκειται απλώς για ένα ακόμη «οσκαρικό» δράμα εποχής, αλλά για μια ταινία που κινείται με τον δικό της ρυθμό και εμπιστεύεται τη δύναμη της σιωπής. Η πορεία της στις Χρυσές Σφαίρες ενίσχυσε τη φήμη της και την έβαλε δυναμικά στη συζήτηση των Όσκαρ, τόσο για τις ερμηνείες όσο και για τη συνολική της προσέγγιση.

Συζητιέται για τη σκηνοθεσία (της οσκαρικής Κλοέ Ζάο), την ατμόσφαιρα, τη λιτή αφήγηση και τον τρόπο που χειρίζεται το συναίσθημα χωρίς υπερβολές ή εύκολες κορυφώσεις. Μέσα σε μια χρονιά γεμάτη ένταση και θόρυβο, το Hamnet ξεχωρίζει γιατί επιλέγει να μιλήσει χαμηλόφωνα και τελικά να ακουστεί… περισσότερο.

Παρότι τα ονόματα μοιάζουν σχεδόν ταυτόσημα, στην πραγματικότητα πρόκειται για δύο διαφορετικές ιστορίες. Το Hamnet και το Hamlet ήταν, την εποχή του Σαίξπηρ, παραλλαγές του ίδιου ονόματος… κάτι σαν να λέμε σήμερα Γιάννης και Ιωάννης. Η ταινία μάλιστα το ξεκαθαρίζει αυτό από την αρχή, σαν μια ήσυχη υπενθύμιση ότι οι συνδέσεις εδώ είναι βαθύτερες από μια απλή ομοιότητα λέξεων.

Ο Άμλετ αποτελεί ένα από τα πιο διάσημα θεατρικά έργα του Ουίλιαμ Σαίξπηρ. Αφηγείται την ιστορία ενός νεαρού πρίγκιπα της Δανίας που φέρει το ίδιο όνομα με τον βασιλιά πατέρα του, ο οποίος πεθαίνει αιφνίδια. Το φάντασμα του νεκρού βασιλιά εμφανίζεται στον γιο του και του ζητά να εκδικηθεί τον δόλιο φόνο του. Πρόκειται για μια ιστορία γεμάτη ενοχή, οργή, ηθικά διλήμματα και υπαρξιακή αγωνία.

Το Άμνετ, από την άλλη, στρέφεται σε μια αληθινή τραγωδία: τον θάνατο του μοναχογιού του Σαίξπηρ, Άμνετ, ο οποίος πέθανε μόλις στα 11 του χρόνια. Παρότι βασίζεται σε πραγματικά πρόσωπα, η ιστορία είναι κατά κύριο λόγο μυθοπλασία και επιλέγει συνειδητά να αφήσει τον ίδιο τον Σαίξπηρ στο περιθώριο. Ο ρόλος του είναι δευτερεύων…και αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της αφήγησης.

Στο επίκεντρο βρίσκεται η μητέρα, η γυναίκα που βιώνει την απώλεια σε όλο της το βάθος. Μια σιωπηλή αλλά ριζοσπαστική αλλαγή οπτικής. Ενδεικτικό είναι και το γεγονός ότι στο βιβλίο της Maggie O’Farrell, στο οποίο βασίζεται η ταινία, το όνομα του Σαίξπηρ δεν αναφέρεται ποτέ. Αντ’ αυτού, αποκαλείται απλώς «ο καθηγητής λατινικών» ή «ο σύζυγός της». Γιατί εδώ, η ιστορία δεν αφορά τη γέννηση ενός αριστουργήματος, αλλά τον πόνο που το προηγήθηκε.

Το Άμλετ και το Άμνετ μοιάζουν σαν δύο άνθρωποι που κοιτάζουν ένα γεγονός από απέναντι πλευρές του δωματίου. Βλέπουν το ίδιο πράγμα, αλλά δεν συμφωνούν καθόλου στο τι σημαίνει.

Στο Άμλετ το πένθος έχει φωνή και πολύ δυνατή. Υπάρχει πατέρας-φάντασμα, γιος-εκδίκηση, λόγος που προηγείται της δράσης και δράση που αργεί όσο χρειάζεται για να γεμίσει πέντε πράξεις. Ο Άμλετ μιλάει. Μονολογεί. Αναλύει. Σκέφτεται τόσο πολύ που στο τέλος το πένθος αποκτά φιλοσοφικό βάθος, πολιτική διάσταση και, φυσικά, θεατρικό μεγαλείο.

Το Hamnet μιλά για την απώλεια

Ο θάνατος του πατέρα δεν είναι απλώς μια απώλεια, είναι ένα κάλεσμα σε πράξη. Κάτι πρέπει να γίνει. Το πένθος γίνεται αφήγηση, αποκτά στόχο, έχει αρχή, μέση και (αιματηρό) τέλος. Είναι δημόσιο: όλοι το βλέπουν και όλοι το ακούν. Στο Hamnet τίποτα από αυτά δεν ισχύει.

Το Hamnet προσεγγίζει το πένθος όχι ως αφήγηση αλλά ως κατάσταση. Η Agnes δεν έχει μονολόγους και δεν της ζητείται να εξηγήσει την απώλεια ή να τη μετατρέψει σε λόγο. Κυρίως, δεν «πρέπει» να κάνει κάτι. Δεν υπάρχει αποστολή, καμία απαίτηση για δράση, καμία υπόσχεση λύτρωσης.

Το πένθος εδώ δεν οργανώνεται θεατρικά αλλά ούτε αποκτά κατεύθυνση. Παραμένει στο σώμα: στη σιωπή, στην ακινησία, στις μικρές καθημερινές κινήσεις που βαραίνουν περισσότερο απ’ ό,τι πριν. Είναι σωματικό και ακίνητο, χωρίς στόχο και χωρίς τέλος.

Η σύγκριση ανάμεσα στον Άμλετ και το Hamnet δείχνει ότι το πένθος δεν αποκτά πάντα αξία μέσα από τον λόγο, τη δράση ή την ολοκλήρωση. Στον Άμλετ, η απώλεια μετατρέπεται σε σκέψη, σε σύγκρουση και τελικά σε αφήγηση που μπορεί να ειπωθεί και να κλείσει. Στο Hamnet, όμως, το πένθος δεν ζητά να οργανωθεί ούτε να δικαιολογηθεί. Παραμένει.

Και ίσως εκεί να βρίσκεται η διαφορά που αξίζει να προσέξουμε. Γιατί το πένθος που μένει στο σώμα, που δεν εξηγείται και δεν οδηγεί κάπου, μοιάζει λιγότερο «θεατρικό», αλλά πιο κοντά στην πραγματική εμπειρία της απώλειας. Όχι επειδή είναι πιο ήπιο, αλλά επειδή δεν μετατρέπεται σε ρόλο ή αφήγηση. Το Hamnet δεν αναιρεί τον Άμλετ. Απλώς μας υπενθυμίζει ότι, συχνά, οι πιο βαριές απώλειες δεν γράφονται για να ειπωθούν… κουβαλιούνται.

*Η ταινία “Άμνετ” κυκλοφορεί στους κινηματογράφους από 22 Ιανουαρίου.