Έρευνα: Είναι ο καλός ύπνος το μυστικό για υγιή εγκέφαλο;
Ο καλός ύπνος επιβραδύνει τη γήρανση του εγκεφάλου, με νέα μελέτη να δείχνει πως οι διαταραχές ύπνου συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο άνοιας.
Λένε ότι ο ύπνος είναι πρόληψη καλής υγείας και μάλλον δεν έχουν άδικο. Όπως δείχνει μια μεγάλη διεθνής μελέτη που δημοσιεύθηκε τον Σεπτέμβριο του 2025 στο EBioMedicine (του Lancet Group), ο τρόπος που κοιμόμαστε μπορεί να αποκαλύπτει πολλά για την «ηλικία» του εγκεφάλου μας.
Μάλιστα, οι ερευνητές που παρακολούθησαν πάνω από 27.000 ενήλικες και κατέληξαν σε ένα εντυπωσιακό συμπέρασμα: όσοι είχαν κακές συνήθειες ύπνου εμφάνιζαν εγκεφαλική γήρανση έως και ενός έτους σε σχέση με τη βιολογική τους ηλικία. Με απλά λόγια, ένα «ανήσυχο» βράδυ μπορεί, σε βάθος χρόνου, να κοστίσει στην πνευματική μας διαύγεια. Η Καθηγήτρια Θεραπευτικής – Επιδημιολογίας και Προληπτικής Ιατρικής, Παθολόγος της Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ, Θεοδώρα Ψαλτοπούλου, μαζί με τις βιολόγους Αλεξάνδρα Σταυροπούλου και Σόνια Μαραβελάκη, εξηγούν ότι τα ευρήματα αυτά ενισχύουν την πεποίθηση πως οι διαταραχές ύπνου μπορεί να αυξήσουν τον κίνδυνο για άνοια και άλλες νευρολογικές παθήσεις αργότερα στη ζωή.
Ο ύπνος: ο «φύλακας» του εγκεφάλου μας
Ο ύπνος δεν είναι απλώς μια παύση της δραστηριότητας. Είναι μια περίοδος έντονης «συντήρησης» για τον εγκέφαλο, που βοηθά να απομακρυνθούν τοξίνες και να εδραιωθούν οι μνήμες. Όμως, όσο μεγαλώνουμε, τόσο πιο εύκολα διαταράσσεται. Και τότε αρχίζει ένας φαύλος κύκλος: οι διαταραχές ύπνου επιδεινώνουν τη λειτουργία του εγκεφάλου και οι εγκεφαλικές αλλοιώσεις, με τη σειρά τους, δυσκολεύουν ακόμη περισσότερο τον ύπνο.
Τεχνητή νοημοσύνη και «ηλικία εγκεφάλου»
Για να μελετήσουν αυτή τη σύνδεση, οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν ένα μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης που υπολόγισε την «ηλικία του εγκεφάλου» κάθε συμμετέχοντα μέσα από ανάλυση χιλιάδων δεδομένων μαγνητικών τομογραφιών. Η διαφορά μεταξύ αυτής της ηλικίας και της πραγματικής, γνωστή ως brain age gap, θεωρείται πρώιμος δείκτης επιδείνωσης της εγκεφαλικής υγείας.
Τα αποτελέσματα ήταν ξεκάθαρα:
-
Για κάθε μείωση στη «βαθμολογία υγιούς ύπνου» –που βασιζόταν σε πέντε παράγοντες (χρονότυπο, διάρκεια ύπνου, αϋπνία, ροχαλητό, υπνηλία την ημέρα)– ο εγκέφαλος φαινόταν περίπου μισό έτος πιο γηραιός.
-
Όσοι είχαν μέτρια ποιότητα ύπνου εμφάνιζαν εγκέφαλο 0,6 έτη μεγαλύτερο, ενώ όσοι δήλωσαν κακή ποιότητα ύπνου, σχεδόν ένα έτος μεγαλύτερο.
Μπορεί οι διαφορές να φαίνονται μικρές, αλλά, όπως λένε οι ερευνητές, με τον χρόνο αυτές οι αποκλίσεις «γράφουν» επάνω μας.
Ο ρόλος της φλεγμονής
Οι εξετάσεις αίματος αποκάλυψαν ότι δείκτες φλεγμονής, όπως ο αριθμός λευκών αιμοσφαιρίων, εξηγούσαν πάνω από το 10% της σύνδεσης ανάμεσα στις διαταραχές ύπνου και στην εγκεφαλική γήρανση. Κι αυτό δεν είναι τυχαίο: η χρόνια φλεγμονή που προκαλείται από τον ανεπαρκή ύπνο συνδέεται με εγκεφαλικά επεισόδια, τη νόσο Αλτσχάιμερ και άλλες μορφές νευροεκφυλισμού.
Παράλληλα, το λεγόμενο «γλυολεμφικό σύστημα», το οποίο λειτουργεί σαν «σύστημα καθαρισμού» του εγκεφάλου, είναι πιο ενεργό κατά τον βαθύ ύπνο. Όταν ο ύπνος διακόπτεται συχνά, αυτή η φυσική αποτοξίνωση δεν γίνεται σωστά και βλαβερές πρωτεΐνες, όπως η αμυλοειδής, συσσωρεύονται στον εγκέφαλο.
εγκέφαλος εγκεφαλικό επεισόδιο
Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο
Η έρευνα διαπίστωσε ότι η σχέση ανάμεσα στις διαταραχές ύπνου και στη γήρανση του εγκεφάλου ήταν ισχυρότερη στους άνδρες, αν και οι λόγοι δεν είναι ακόμα σαφείς. Επίσης, τα άτομα κάτω των 60 ετών εμφάνισαν πιο έντονη επίδραση. Αντίθετα, η παρουσία του γονιδίου APOE ɛ4, που συνδέεται με τη νόσο Αλτσχάιμερ, δεν φάνηκε να αλλάζει σημαντικά τη σχέση ύπνου–εγκεφάλου.
Τι σημαίνουν όλα αυτά για εμάς
Όταν ο εγκέφαλος «δειχνει» πιο γερασμένος από την ηλικία μας, δεν είναι απλώς στατιστικό εύρημα. Είναι ένα καμπανάκι κινδύνου για γνωστική έκπτωση και άνοια. Τα καλά νέα; Οι διαταραχές ύπνου μπορούν να διορθωθούν. Δεν μπορούμε να αλλάξουμε τα γονίδιά μας, μπορούμε όμως να αλλάξουμε τις συνήθειές μας.
Οι ειδικοί προτείνουν μερικές απλές αλλά αποτελεσματικές κινήσεις για να προστατεύσουμε τον εγκέφαλό μας:
-
Να κοιμόμαστε 7 έως 9 ώρες κάθε βράδυ.
-
Να κρατάμε σταθερό ωράριο ύπνου και αφύπνισης, ακόμη και τα Σαββατοκύριακα.
-
Να αποφεύγουμε καφέ και αλκοόλ πριν τον ύπνο.
-
Να περιορίζουμε την έκθεση στις οθόνες μία ώρα πριν πέσουμε στο κρεβάτι.
-
Να διαμορφώνουμε ένα χαλαρωτικό τελετουργικό βραδινού ύπνου, με χαμηλό φωτισμό, ήρεμη μουσική ή ένα καλό βιβλίο.
