Ζωντανή μουσική για βωβό σινεμά: Το Guitarte Ensemble “συνομιλεί” με την “Κοινωνική Σαπίλα” του Στέλιου Τατασόπουλου

Το Guitarte Ensemble, το κιθαριστικό σύνολο που ίδρυσε και διευθύνει ο Νίκος Χατζηελευθερίου με συνεργάτες το Χρήστο Φάκλαρη και τη Μαρία Παπαμιχαήλ, έχει διανύσει μια δημιουργική πορεία σχεδόν δύο δεκαετιών στον χώρο της κλασικής κιθάρας στην Ελλάδα, παρουσιάζοντας καινοτόμες προσεγγίσεις που υπερβαίνουν τα σύνορα της μουσικής συνομιλόντας με το θέατρο σκιών, την ποίηση, τον σύγχρονο χορό και τη video art. 

Αυτή την Κυριακή, 7 Σεπτεμβρίου, στο Σινέ Παράδεισος, στον Κορυδαλλό, σειρά έχει ο βωβός κινηματογράφος. Οι έξι κιθαριστές του Guitarte –Νίκος Χατζηελευθερίου, Χρήστος Φάκλαρης, Μαρία Παπαμιχαήλ, Αλέξανδρος Καζάζης, Νίκος Μακρής- και ο συνεργαζόμενος συνθέτης και κιθαριστής Αντώνης Νταχλί, ντύνουν μουσικά την εμβληματική βωβή ταινία του Στέλιου Τατασόπουλου, «Κοινωνική Σαπίλα» (1932), ανταποκρινόμενοι στην πρόσκληση του Δήμου Κορυδαλλού και της τοπικής Κινηματογραφικής Λέσχης.

Στην μουσικό-κινηματογραφική παράσταση, στο Σινέ Παράδεισος, διασκευές έργων των Bach, Handel, Schoenberg και Britten, λαϊκά και παραδοσιακά μοτίβα, δύο πρωτότυπες συνθέσεις του Αντώνη Νταχλί, ειδικά δημιουργημένες για το πρότζεκτ, φλερτάρουν με αυτοσχεδιασμούς και κινηματογραφικά «κλισέ» συνθέτοντας ένα ηχητικό «παζλ» με τη μορφή μιας οργανικής μετα-όπερας που λειτουργεί ως μουσικό σχόλιο πάνω στο κοινωνικό και πολιτικό υπόβαθρο της ταινίας.

Η «Κοινωνική Σαπίλα» του Στέλιου Τατασόπουλου, αποκατεστημένη από την Ταινιοθήκη της Ελλάδος η οποία την παραχώρησε για την εκδήλωση, θεωρούνταν χαμένη μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1980.

Πρόκειται για την πρώτη ελληνική ταινία κοινωνικό ρεαλισμού με την ιστορία να επικεντρώνεται γύρω από έναν φτωχό φοιτητή, τον Ντίνο Βρισθένη, ο οποίος, έχοντας εγκαταλείψει τις σπουδές του λόγω οικονομικών δυσκολιών, βρίσκεται σε αναζήτηση εργασίας. Καταφέρνει να προσληφθεί ως ηθοποιός σε ένα θίασο, όπου γνωρίζει και ερωτεύεται την πρωταγωνίστρια Νίκη (Δανάη Γρίζου). Όταν αυτή ενδίδει σε ένα βιομήχανο που της υπόσχεται λαμπρό μέλλον, ο Ντίνος, απογοητευμένος, εγκαταλείπει το θέατρο. Η φτώχεια θα τον οδηγήσει στις γραμμές του προλεταριάτου και θα γίνει καπνεργάτης προκειμένου να κερδίσει τα απαραίτητα προς το ζην. Εκεί, έρχεται αντιμέτωπος με την εκμετάλλευση των εργατών, συμβάλλει στην ίδρυση του συνδικάτου και ηγείται του αγώνα για κοινωνική δικαιοσύνη, αδιαφορώντας για τις ανηλεείς διώξεις της αστυνομίας. Φυλακίζεται και όταν βγαίνει απαρνείται το παρελθόν του και αποφασίζει να πολεμήσει την κοινωνική σαπίλα.

Με αφορμή την εκδήλωση στο Σινέ Παράδεισος, στον Κορυδαλλό, την Κυριακή 7 Σεπτεμβρίου, όπου οι Guitarte Ensemble θα ντύσουν την ταινία με ζωντανή μουσική, μιλήσαμε με τους συνιδρυτές του κιθαριστικού συνόλου, Νίκο Χατζηελευθερίου, Χρήστο Φάκλαρη και Μαρία Παπαμιχαήλ, για τις προκλήσεις του συγκεκριμένου καλλιτεχνικού εγχειρήματος, για το πως θα συνομιλήσουν μουσικά με την ταινία του Στέλιου Τατασόπουλου και πόσο σημαντικό είναι η καλλιτεχνική δημιουργία να μεταφέρει κοινωνικά μηνύματα και αξίες. 

Ν.Χ.: Οφείλουμε κατ’ αρχάς να ομολογήσουμε ότι η ιδέα ανήκει στην Κινηματογραφική Λέσχη Κορυδαλλού. Το γεγονός ότι απευθύνθηκε σε εμάς, φανερώνει τη δυναμική του συγκροτήματος μας καθώς και τη διαθεσιμότητα μας απέναντι σε τέτοιου είδους προκλήσεις. Η επιλογή της συγκεκριμένης ταινίας έγινε σε συνεργασία με την Ταινιοθήκη της Ελλάδος και ήταν πραγματική αποκάλυψη. Είναι πολύ γοητευτική η μουσική…ένδυση μιας ταινίας πάντα. Έχεις μπροστά σου ένα ευρύ πεδίο έμπνευσης και πρωτοβουλίας. Αυτή η διεργασία, στην περίπτωση της βωβής ταινίας, εμπεριέχει και μια αίσθηση φροντίδας και στοργής, που την κάνει ακόμα πιο γοητευτική.

Χ.Φ.: Επί σκηνής θα βρεθούμε πέντε κιθαριστές. Ένας ακόμα (Αντώνης Νταχλί) εκτός σκηνής. Η οθόνη για μας εκείνη τη στιγμή είναι ένας ακόμα συμπράττων μουσικός. Συντονιστήκαμε μαζί του ρυθμικά (ο ρυθμός είναι το κοινό σημείο όλων των τεχνών) αλλά και ηχητικά, διότι το διατυπωμένο στο φακό φως παράγει ηχητική αίσθηση και σας διαβεβαιώνουμε ότι αυτό δεν είναι μεταφυσικό. Το αποτέλεσμα αυτής της συνομιλίας είναι η ορχηστρική εκφορά μιας (μετα)όπερας. Δηλαδή μια δραματουργική κατανόησης της ανθρώπινης κίνησης, έκφρασης και φωνής, μέσα από τον ήχο της κιθάρας, στο πλαίσιο μιας εξελισσόμενης ιστορίας επί της οθόνης.

Ν.Χ.: Η ανάδειξη ενός κοινωνικού μηνύματος, μιας κοινωνικής διαμαρτυρίας είναι καθήκον για κάθε καλλιτέχνη πιστεύουμε.

Μ.Π.: Φυσικά το νήμα που τα ενώνει όλα είναι η ταινία. Αυτή μας καθοδήγησε να επιλέξουμε πότε συνειρμικά πότε κυριολεκτικά, με προφανή δηλαδή συσχετισμό, ανάμεσα σε έργα που έχουμε ήδη στο ρεπερτόριο μας και άλλα που νιώσαμε ότι βρήκαν το στιγμιότυπο τους. Έτσι κι αλλιώς δεν πρόκειται για θεματική συναυλία, ούτε είμαστε σχήμα ενός μουσικού είδους.

Ν.Χ.: Είναι βασανιστικά ισότιμες οι δύο πλευρές που αναφέρατε. “Κοινωνικό βάρος” Vs “Σινεφίλ γοητεία” σημειώσατε Χ. Η ανάδειξη ενός κοινωνικού μηνύματος, μιας κοινωνικής διαμαρτυρίας είναι καθήκον για κάθε καλλιτέχνη πιστεύουμε. Κατ’ αρχάς ως χρέος απέναντι στην κοινωνία που τον αποζητά και τον αποδέχεται.
Ίσως ακόμα περισσότερο, διότι η επιτέλεση αυτού του ρόλου αποτελεί τον βασικότερο πυλώνα χειραφέτησης του. Στοχεύουμε να αναδείξουμε την πολύτιμη, διαχρονικά, αθωότητα της ταύτισης με το δίκιο του αδύνατου. Αυτός που στέκεται δίπλα σ αυτόν που έχει ανάγκη, σ αυτόν που δοκιμάζεται “…πάει στον Παράδεισο”! Νόμος! Θέλουμε όμως παράλληλα να αποκαλύψουμε μέσα από τη μουσική μας και την αξία της αισθητικής απόλαυσης ως μοχλού μιας συλλογικής εξύψωσης. Η αισθητική καλλιέργεια είναι μια καθημερινή άσκηση που μπορεί να εμπνεύσει όραμα προοπτικής πέρα από τη διαμαρτυρία.

Στιγμιότυπο από την ταινία του Στέλιου Τατασόπουλου, «Κοινωνική Σαπίλα» (1932)

Ν.Χ.: Πρώτα απ’ όλα η εικαστική έκφραση του Στέλιου Τατασόπουλου.Η εξαιρετική οικονομία στο φως και τη σωματική έκφραση των ηθοποιών.
Η τόλμη (υπάρχει σκηνή χρήσης ναρκωτικών…στα 1932), η πρωτοποριακή σκέψη (η πρώτη ταινία Κοινωνικού ρεαλισμού), το ρίσκο της έλλειψης κολακείας προς το κοινό (δεν υπαρχει Happyn End). Αυτά, όσο μπορούμε να είμαστε αποστασιοποιημένοι θεατές…διότι δεν είμαστε. Έχουμε γίνει…συνεργοί.

Χ.Φ.: Δε μπορώ να μη σταθώ στα βασικά πρακτικά στοιχεία. Δηλαδή μια εξαιρετικά δουλεμένη προετοιμασία και βέβαια εγρήγορση επι σκηνής. Δεν μπορεί να χαθεί…δευτερόλεπτο. Από την άλλη δείχνει πολύ προκλητικό το γεγονός ότι μπορείς να δώσεις μια ακόμα πιο εμφατική “θεατρική” απόδοση των έργων (έχει γίνει προφανώς κατάλληλη επιλογή), με το ρίσκο βέβαια να ξεφύγεις από το πνεύμα του συνθέτη. Αλλά, αυτό δε θα συμβεί. Είμαστε προετοιμασμένοι αλλά και έμπειροι για τη συνύπαρξη με την Κινηματογραφική δράση.

Μ.Π.: Ως Guitarte Ensemble οι πειραματισμοί μας έχουν έντονο κοινωνικοπολιτικό υπόβαθρο, έχουν έρεισμα στον κόσμο που ζούμε κάθε μέρα.

Μ.Π.: Στον βωβό κινηματογράφο, η ταινία είναι το πρωτεύον. Έχει υπάρξει χωρίς ήχο και μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει έτσι. Πιθανά ο φόβος του μη ήχου να έκανε τους πρώτους κινηματογραφιστές να επενδύσουν το κενό αυτό. Τώρα, από τη στιγμή που αυτό που συμβαίνει, η καλλιτεχνική δράση, δεν αφορά μόνο στην ταινία, μπορούμε να πούμε ότι μετατρέπεται σε ένα άλλο έργο , ενιαίο, με τη μουσική να έχει το ρόλο της.

Μ.Π.: Πιστεύω πως αυτή η φλόγα που κρατιέται ζωντανή δεν έχει να κάνει αποκλειστικά με την καθαρά μουσική μας ταυτότητα: έχει να κάνει με τη βαθιά φιλία μας και με τον τρόπο που ο καθένας από μας αλλάζει (και μεταφέρει την αλλαγή) μέσα στην ομάδα. Δεν έχουμε μείνει ποτέ απομονωμένοι σε ένα κλειστό μουσικό περιβάλλον¨ αντίθετα οι πειραματισμοί μας έχουν έντονο κοινωνικοπολιτικό υπόβαθρο, έχουν έρεισμα στον κόσμο που ζούμε κάθε μέρα.

Χ.Φ.: Είναι μια απόλυτα φυσική συνέχεια. Από το ξεκίνημα μας επιδιώκουμε τέτοιες μορφές σύμπραξης και εναλλακτικής συναυλιακής έκφρασης. Έχουμε πραγματοποιήσει ήδη, συνδημιουργίες με κείμενο, ποίηση, θεατρικά και χορευτικά δρώμενα, θέατρο σκιών, Video- art κ.α. Πιστεύουμε ότι το συγκεκριμένο πρότζεκτ είναι ότι πιο απαιτητικό έχουμε κάνει και ευελπιστούμε να σηματοδοτήσει μια στέρεη ωριμότητα σ αυτή τη διαδρομή μας.