Συν & Πλην: «1984» στο Δίπυλον

Αν υπάρχουν κάποια λογοτεχνικά έργα παγκόσμιας εμβέλειας που, δυστυχώς, εφάπτονται συχνά με την σκοτεινότερη όψη της ανθρώπινης συνθήκης, ανάμεσα τους συγκαταλέγεται σίγουρα το «1984». Το αριστούργημα του Τζορτζ Όργουελ που γράφτηκε το 1948 (άρα ο τίτλος του αποτελεί αναριθμητισμό της μεταπολεμικής εποχής όπου ζούσε ο ίδιος στη Βρετανία) είναι ένα προφητικό αριστούργημα το οποίο εξετάζει όλα τα δυστοπικά πρόσωπα μιας ακραίας εφαρμοσμένης εξουσίας – αυτήν που, κατά καιρούς, έχουμε ονομάσει δικτατορία, απολυταρχία· ενώ όσο καλπάζει η εξέλιξη της τεχνολογίας πλησιάζει ολοένα στο τρομακτικό ‘πρόσωπο’ του «Μεγάλου Αδερφού»: ενός άρτια εξοπλισμένου καθεστώτος που «βλέπει» τα πάντα και τα πάντα καταστρατηγεί. «Εξουσία είναι να κάνεις κομμάτια το μυαλό των ανθρώπων και να το ξανασυνθέτεις σε όποιο σχήμα διαλέξεις», γράφει ο Τζορτζ Όργουελ στην απόδοση και θεατρική διασκευή που υπογράφει η δραματολόγος Έλενα Τριανταφυλλοπούλου.

Στο πρωτότυπο έργο, το καθεστώς έχει επιβληθεί σε μια χώρα που ονομάζεται «Ωκεανία», με κεντρικό ήρωα τον Γουίνστον Σμιθ, ένα ταπεινό γρανάζι στο μηχανισμό του καθεστώτος. Εργάζεται το Υπουργείο Αλήθειας, στο τμήμα των αρχείων με εργασιακό του καθήκον να παραποιεί την πραγματικότητα. Κι όμως, παρόλα αυτά, μισεί το παράλογο αυτό σύστημα που τιμωρεί ακόμα και τη σκέψη ως έγκλημα – πόσο μάλλον όλες τις άλλες ελευθερίες του ανθρώπου. «Αν καταφέρεις να μείνεις άνθρωπος τους έχεις νικήσει» συστήνει ο Όργουελ.

Αυτό το εξαιρετικά πυκνό έργο γύρω από την παταγώδη αλλοτρίωση της ανθρώπινης φύσης, σκέψης και συνείδησης, παραλαμβάνει η Έλενα Τρονταφυλλοπούλου κατασκευάζοντας ένα μονόλογο. Εντούτοις, δεν πρόκειται για τη μονολογική σκέψη του κεντρικού ήρωα, αλλά για ένα συμπεριληπτικό μονόλογο όπου ένας ηθοποιός υποδύεται όλα τα βασικά πρόσωπα του έργου.

Κατά την θεατρική της απόδοση και επεξεργασία διακρίνει το βιβλίο του Όργουελ σε τρία μέρη: τα «Οικείος κόσμος», «Δυνατοί στους ρημαγμένους τόπους» και «Εξημέρωση», στη διάρκεια των οποίων συντηρείται ο πυρήνας της πρωτότυπης αφήγησης και όλες οι κεντρικές μεταβάσεις του ήρωα: από την ατομική δυστυχία και την απόλυτη ανελευθερία, στο αποτύπωμα της συλλογικής δυσφορίας και της σιωπηλής ανάγκης για εξέγερση έως την σύνθλιψη του ανθρώπου από τα κέντρα της εξουσίας, αφού «η κυρίαρχη διανοητική κατάσταση είναι η παράνοια».

Υπό τους φωτισμούς του Σάκη Μπιρμπίλη.

Tίθεται ένα μεγάλο στοίχημα κατά τη, μονολογικής φύσης, μεταφορά του «1984». Ομολογουμένως, λειτουργεί στα περισσότερα – αν όχι σε όλα – τα στάδια της δόμησης του. Από την εξαιρετικά προσεγμένη διασκευή της ‘Έλενας Τριανταφυλλοπούλου, στην λιτή αλλά και ευρηματική σκηνοθεσία του Γιώργου Παπαγεωργίου, στην άψογη συλλειτουργία της με το μουσικό, ηχητικό σύμπαν του Αλέξανδρου Δράκου Κτιστάκη (ο οποίος επίσης κινείται έξω από την πεπατημένη). Και φυσικά, στην πυκνή, παλλόμενη σκηνική παρουσία του Γιώργου Παπαγεωργίου, η οποία συνιστά ένα άλμα στη, μέχρι σήμερα, υποκριτική του πορεία. Ένα εγχείρημα που, όπως όλα προδίδουν, θα έχει μακρά παραστατική πορεία.

Στο σκηνικό κόσμο της Αλέγιας Παπαγεωργίου.

Είναι σαφές πως το εγχείρημα ενσάρκωσης του «1984» από ένα και μόνο ερμηνευτή θέτει, εκ προοιμίου, υψηλά τον πήχη. Ο Γιώργος Παπαγεωργίου έχει συνείδηση της υπέρβασης που καλείται να πραγματώσει και, πολύ πιθανόν, γι’ αυτόν τον λόγο την ελέγχει με όλες τις δυνάμεις του: υποκριτικές, σωματικές, τραγουδιστικές και συνάμα λειτουργώντας ως ενορχηστρωτής του ηχοτοπίου – μουσικού πλαισίου που έχει δημιουργήσει ο Αλέξανδρος Δράκος Κτιστάκης: την απολύτως οργανική πτυχή για τη φύση της παράστασης.

Καταρχάς, με επίκεντρο τον Γουίνστον Σμιθ υποδύεται όλους τους ήρωες της διασκευής, μέσα από μικρές εντούτοις διακριτές μετακινήσεις που προσφέρουν με διαύγεια το κάδρο του κάθε ρόλου. Φυσικά, η ερμηνεία του ως Σμιθ, η τραγική πορεία του προς την απανθρωποίηση,  είναι εκείνη που κινητοποιεί τον ερμηνευτικό μηχανισμό της παράστασης: τόσο τον ίδιο όσο και ολόκληρη την κατασκευή χαρακτήρων που περνούν από το πρόσωπο και το σώμα του. Έπειτα, ο σωματικός ρυθμός του που τον οδηγεί σε μια συχνά φρενήρη σκηνική διάσταση, καθώς αλλάζει ρόλους, φωνές, εκφράσεις. Μια δυνατότητα την οποία συνδυάζει με την performative παρουσία, καθώς ελέγχει ευρηματικά τα σκηνικά, τα ηχοσυστήματα και με λιτά μέσα μεταβαίνει σε διαφορετικά περιβάλλοντα. Σίγουρα, η πιο δυνατή πρόκληση που έχει θέσει ο ίδιος στον εαυτό του.

Με δεδομένο ότι ο δημιουργός που σκηνοθετεί είναι και ο μοναδικός ερμηνευτής μιας παράστασης, αντιλαμβανόμαστε πως οι ρόλοι συγχέονται και μπαίνουν διαρκώς σε μια δυναμική, ρέουσα σχέση. Είναι καθαρό πως ο Γιώργος Παπαγεωργίου σκηνοθετικά – με την καθοριστική αρωγή της μουσικής του Αλέξανδρου Δράκου Κτιστάκη – έχει φτιάξει μια ευρηματική παρτιτούρα κατά την οποία είναι διαρκώς και, μέσα από ποικίλους ρόλους, παρών. Ιδιαίτερη μνεία αξίζει για τα λιτά αλλά επιδραστικά, στις ατμόσφαιρες, μέσα που επικαλείται – πάντα σε συνεργασία με τον φωτιστή Σάκη Μπιρμπίλη και τη σκηνογράφο Αλέγια Παπαγεωργίου. Σε όλα αυτά επιβάλλεται ο καταιγιστικός ρυθμός της παράστασης που αναπόφευκτα μετατρέπεται σε ψυχική ερμηνευτική δόνηση.

Σοφά, η σύνθεση του Αλέξανδρου Δράκου Κτιστάκη δεν κινείται σε φουτουριστικό ύφος, ούτε ταυτίζεται ακαριαία με τη δυστοπία. Κατανοεί και υπογραμμίζει πως όχι μόνο το μέλλον είναι εδώ, αλλά είναι και μια, από καιρό, εδραιωμένη συνθήκη. Αντλεί, επομένως, από κλασικά μοτίβα και με ένα ωραιότατα ασκημένο κουαρτέτο εγχόρδων επί σκηνής – τους Βανέσσα Αθανασίου, Αναστασία Μηλιώρη, Έλενα Μήτσα και Γρηγόρη Καρκάνη – φορτίζει την παράσταση με το αίσθημα ενός εφιάλτη δίχως τέλος. Κι όμως, δεν αγνοεί το πνεύμα του Όργουελ· κι έτσι όλα τα «τρικ» που συνθέτουν το ηχοτοπίο της παράστασης φέρουν μια δυναμική που έρχεται από μια πολύ σκοτεινή περιοχή σκοτεινό, οριακά ανέγγιχτη και, άρα, εν δυνάμει μελλοντική.

Ίσως ο κρισιμότερος παράγοντας στην εκκίνηση αυτής της δύσκολης προσπάθειας είναι η διασκευή – επεξεργασία – απόδοση της Έλενας Τριανταφύλλου. Το αποτέλεσμα της εργασίας της όχι μόνο εμβαθύνει στον οργουελικό πυρήνα, όχι μόνο διαχειρίζεται με προσοχή και τον ‘απαιτούμενο’ σεβασμό το σπουδαίο αυτό υλικό, αλλά επιτυγχάνει – κάτι με το οποίο συντονίζεται η παράσταση στο σύνολο της – να παραδώσει μια ενεργή αφήγηση, μια ενεργή και εξελισσόμενη κατάσταση για το τρέχον κοινωνικό – πολιτικό βίωμα της ανθρωπότητας. Με την πεποίθηση πως «όσο συμμορφώνεται, τόσο λιγότερο υπάρχεις».

Επί σκηνής το κουαρτέτο των Βανέσσα Αθανασίου, Αναστασίας Μηλιώρη, Έλενας Μήτσα και Γρηγόρη Καρκάνη.

Κατανοητό πως από τη στιγμή που ένας ερμηνευτής είναι υπεύθυνος για μια σειρά καθοριστικών λειτουργιών της παράστασης, η κινησιολογία (την υπογράφει η Μαρίζα Τσίγκα) περνάει από πιο ασφαλή μονοπάτια. Ωστόσο, γνωρίζοντας τη σωματική ευελιξία του Γιώργου Παπαγεωργίου, θα άξιζε το ρίσκο να υπάρχουν έξοδοι από την σταθερή κινησιολογική παρτιτούρα σε πιο εκρηκτικές σωματικές εκφράσεις. 

Καταιγιστικός, «πολυπρόσωπος» μονόλογος πάνω στο σπουδαιότερο πολιτικό έργο του Τζορτζ Όργουελ που εμφανίζει τα πιο παραγωγικά «πρόσωπα» όλων των συντελεστών.