Ο Francesco Moretti επιστρέφει στην εικαστική σκηνή της Αθήνας με την έκθεση Absence of gravity

Γνώρισα τον Francesco Moretti την ίδια εβδομάδα που ήρθε να εγκατασταθεί από την Πίζα της Ιταλίας στο δικό μας Ναύπλιο. Παρακολούθησα την καλλιτεχνική του πορεία για περίπου 20 χρόνια και είδα ξανά την χώρα μου μέσα από την ματιά του. Μέσα από τις πολυκατοικίες που ζωγράφιζε, τα περίπλοκα συστήματα του ελληνικού τρόπου σκέψης μέσα από το φίλτρο της δικής του αναγεννησιακής κουλτούρας, τα πρωτότυπα ελκυστικά και αποτρόπαια πλάσματα φτιαγμένα με υλικά ανακύκλωσης και πεταμένα μέταλλα, μέσα από τις περικοκλάδες σιδερένιων κήπων αντί για τα άχαρα κάγκελα.

Μια ματιά στιβαρή, πολιτική, προσδιορισμένη και παράλληλα μια ματιά δημιουργική, τρυφερή και γεμάτη αισιοδοξία και βεβαιότητα για την κάμψη κάθε ακίνητου υλικού στα χέρια του. Τον έχω θαυμάσει γιατί τα χέρια του μεταμορφώνουν το αμεταμόρφωτο, προτείνουν κόσμους. Για αυτό η έκθεσή του «Absence of gravity» έρχεται να εγκαινιάσει ένα επόμενο βήμα, τόσο φυσικό όσο και οριακά μεταφυσκό.

Κατά τα χρόνια φοίτησής μου στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Φλωρεντίας, με προσέλκυσαν κυρίως οι γεωμετρικές φόρμες και η μελέτη υλικών όπως το μέταλλο και το σχοινί. Εκείνη την περίοδο ανέπτυξα μια έρευνα που με οδήγησε σταδιακά να αντικαταστήσω τη χρήση των πινέλων, των βερνικιών και των χρωμάτων της ζωγραφικής με το φυσικό χρώμα του ίδιου του υλικού που χρησιμοποιούσα για την κατασκευή των έργων μου. Ήταν χρόνια πραγματικής εκφραστικής ελευθερίας και πειραματισμού. Από τη μία πλευρά, η περιέργεια να μάθω και να δοκιμάσω νέες, πρωτότυπες τεχνικές, να φτάσω στη ζωγραφική μέσα από έναν άγνωστο δρόμο που δεν χρειαζόταν πινέλα και χρώματα· από την άλλη, η ανεξαρτησία μου, εκείνα τα χρόνια, από την εμπορική διάσταση του έργου τέχνης με οδήγησαν σε ένα απρόσμενο αποτέλεσμα, το οποίο ακόμη και σήμερα, χρόνια μετά, θεωρώ εντυπωσιακό.

Η επιφάνεια που δημιουργούνταν ήταν ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα: έμοιαζε με ανάγλυφο, όπου τα τεντωμένα σχοινιά, τοποθετημένα το ένα δίπλα στο άλλο, σχημάτιζαν ένα οπτικό παιχνίδι με μικρές χρωματικές διαφοροποιήσεις που οφείλονταν στις σκιές και στο φυσικό χρώμα του υλικού.

Γι’ αυτό και επιχείρησα να «εμπλουτίσω» τις πλεγμένες επιφάνειες με χρώμα. Θυμάμαι τον καθηγητή μου, Giorgio Ulivi, να παρατηρεί το πρώτο μου εγχείρημα και να μου λέει: «μην το προσβάλλεις…». Στην αρχή δεν καταλάβαινα πώς κάτι άψυχο θα μπορούσε να προσβληθεί. Σύντομα όμως συνειδητοποίησα ότι αναφερόταν στην αξιοπρέπεια του ίδιου του υλικού – στο φυσικό του χρώμα, στην υφή, ακόμη και στη μυρωδιά του. Αυτές ήταν ποιότητες που έπρεπε να αναδειχθούν και όχι να καλυφθούν. Από εκείνη τη στιγμή έκανα ό,τι μπορούσα για να αφήνω τα υλικά να μιλούν με τη δική τους φωνή.

Francesco Moretti – Untitle – Iron and rope – cm 30 x 60 – 1993

Αρχικά το χρησιμοποίησα σε συνδυασμό με αυτά, και σταδιακά μόνο του. Το πρώτο μέταλλο ήταν ο σίδηρος. Άρχισα να τον οξειδώνω με διάφορους τρόπους, χρησιμοποιώντας αλατόνερο και στη συνέχεια οξέα, διαμορφώνοντας τη σκουριά με ζωγραφικό τρόπο. Το αποτέλεσμα θύμιζε αφηρημένο ινφορμαλισμό (art informel), ρεύμα που επηρέασε πολύ την ιταλική τέχνη του 20ού αιώνα. Στη συνέχεια τον χάραζα, τον γυάλιζα, τον σημάδευα με σημεία και γραμμές συγκόλλησης. Το ίδιο έκανα και με τον χαλκό και τον ορείχαλκο, ενθαρρύνοντας τις πράσινες και καφέ οξειδώσεις τους. Τα χρώματα προέρχονταν αποκλειστικά από το ίδιο το υλικό – και ήταν εξαιρετικά ενδιαφέροντα. Έτσι άρχισα να κατανοώ τη δύναμη του μινιμαλισμού. Όταν αφαίρεσα πλήρως την παρεμβολή του εξωτερικού χρώματος και της ζωγραφικής πρόθεσης, συνειδητοποίησα ότι και οι φόρμες έπρεπε να είναι όσο το δυνατόν πιο απλές, ώστε να ενισχυθεί ακόμη περισσότερο η παρουσία του υλικού.

Ο καλλιτέχνης είναι εκείνος που μπορεί να δει πέρα από την επιφάνεια, να διαπεράσει το προφανές και να ανακαλύψει το ουσιαστικό.

Αλλά με εντελώς διαφορετικά σημεία εκκίνησης και κατάληξης. Στο ενδιάμεσο, πειραματίστηκα με πλήθος τεχνικών – χαρακτική, ζωγραφική, βίντεο, φωτογραφία, εγκαταστάσεις, γλυπτική – και κάθε εμπειρία εμπλούτισε το προσωπικό μου εικαστικό λεξιλόγιο. Η έμπνευση προερχόταν συχνά από την καθημερινότητα. Ο/η καλλιτέχνης/ιδα είναι εκείνος ή εκείνη που μπορεί να δει πέρα από την επιφάνεια, να διαπεράσει το προφανές και να ανακαλύψει το ουσιαστικό. Έτσι γεννήθηκαν και θεματικοί κύκλοι έργων που, με ειρωνεία και σαρκασμό, διερεύνησαν τις πολιτισμικές διαφορές, παρατηρώντας με κριτική απόσταση τόσο τη δική μου κουλτούρα όσο και τις άλλες.

Περίπου έναν χρόνο νωρίτερα είχα ολοκληρώσει την περίοδο της εναλλακτικής μου κοινωνικής θητείας. Το Υπουργείο Άμυνας με είχε τοποθετήσει σε ένα μικρό χωριό κοντά στην Πίζα, όπου ανέλαβα διάφορα καθήκοντα, μεταξύ των οποίων και συνεργασία με ένα ζωολογικό μουσείο. Εκεί έμαθα να ταριχεύω πουλιά – γνώση που μετέφερα αμέσως στην καλλιτεχνική μου πρακτική. Η εγκατάσταση «Polli d’allevamento» αποτελούνταν από τη λεπτομερή ανακατασκευή ενός κοτετσιού, με ταριχευμένες κότες. Στο κέντρο, ανάμεσα σε περιττώματα, κούρνιες και δοχεία τροφής, υπήρχε μια τηλεόραση που πρόβαλλε εικόνες από εκτροφή και σφαγή πουλερικών. Το έργο λειτουργούσε ως σαφής μεταφορά για τον τρόπο με τον οποίο οι Ιταλοί παρακολουθούσαν, μέσω της τηλεόρασης και με απόσταση, τις τραγικές εξελίξεις του πολέμου στη Γιουγκοσλαβία. Η εγκατάσταση αυτή ήταν η πρώτη μιας σειράς έργων με έντονα κριτικό χαρακτήρα απέναντι στη γλώσσα και τη ρητορική των τηλεοπτικών μέσων.

Francesco Moretti – Dinamic Space 2025

Μια αιχμηρή βιντεοεγκατάσταση καταγγελίας, αφιερωμένη στη βία της αστυνομίας κατά τη διάρκεια του Social Forum της Γένοβας 2021. Λίγους μήνες αργότερα παρουσίασα το «L’11 settembre a casa del nonno» (Η 11η Σεπτεμβρίου στο σπίτι του παππού), επίσης βιντεοεγκατάσταση με έντονο ειρωνικό στοιχείο, όπου αντιπαρατίθεται η παγκόσμια ζωντανή ενημέρωση με την οικειότητα της καθημερινότητας ενός συνταξιούχου. Οι εικόνες της πρόσκρουσης των αεροπλάνων στους Δίδυμους Πύργους συνομιλούσαν με την εικόνα του παππού που κοιμάται στην πολυθρόνα του. Αναζητώντας διαρκώς νέες γλώσσες και θεματικές, παρήγαγα σειρές έργων βασισμένων στην ανακύκλωση μηχανικών εξαρτημάτων, συνθέσεις με καρφιά, κούκλες και σαμπρέλες. Κάθε έρευνα απέδωσε καρπούς και άφησε το αποτύπωμά της μέσα μου και στην καλλιτεχνική μου διαδρομή.

Αυτή ήταν η πρώτη μου ατομική έκθεση στην Ελλάδα, που είχε μεγάλη ανταπόκριση. Λίγα χρόνια αργότερα παρουσίασα τη δεύτερη ατομική μου έκθεση στην Ελλάδα, “Chiodi” (“Καρφιά”), μια σειρά έργων με καρφιά, που συνομιλούσαν με την έρευνα της περιόδου της Ακαδημίας.

Πρόκειται για μια ενότητα χαρακτικών με την τεχνική του λινόλεουμ (linocut), τα οποία επεξεργάστηκα με μια προσωπική μέθοδο που καθιστούσε κάθε έργο μοναδικό. Οι εικόνες τυπώνονταν σε δύο διαφορετικά φύλλα με δύο διαφορετικά χρώματα. Στη συνέχεια κόβονταν και πλέκονταν μεταξύ τους. Η τεχνική αυτή, κάπου ανάμεσα στη χαρακτική και τη χαρτοκοπτική, δημιουργεί αίσθηση βάθους και ένα γεωμετρικό πλέγμα ορθογώνιων γραμμών που ανέκαθεν με γοήτευε. Οι εικόνες αντλούνταν από την καθημερινότητα των χρόνων της ελληνικής οικονομικής κρίσης. Τα έργα αυτά χαρακτικής προξένησαν το διεθνές ενδιαφέρον τόσο για την πρωτότυπη τεχνική όσο και για το ίδιο το θέμα, μιας και η Ελλάδα ήταν στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος.

Μια σειρά μεγάλων έργων με λάδι μετέφερε, μέσα από την παράδοση του τοπίου και της αστικής άποψης, τις αθηναϊκές συνοικίες, τους σκελετούς από μπετόν ημιτελών κτιρίων και την αρχιτεκτονική και κοινωνική τραγωδία που προκάλεσε ένας νόμος ο οποίος ενθάρρυνε την κατεδάφιση παλαιών κατοικιών του αθηναϊκου νεοκλασσικισμού και του αρ νουβό προς όφελος άχαρων πολυκατοικιών. Τα τελευταία χρόνια συνεργάστηκα επανειλημμένως με το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Θ. Παπαγιάννη στα Τζουμέρκα καθώς και το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Λίμνης Πλαστήρα, όπου βρίσκονται μεγάλα γλυπτά μου σε συνομιλία με τα ελληνικά βουνά.

Francesco Moretti – Dinamic Space 2025

Συγκεκριμένα, σε μια καλλιτεχνική φιλοξενία (artists’ residency) με την ονομασία Ifitry, στην πόλη Essaouira. Σε αυτόν τον ιδανικό τόπο, δίπλα στον Ατλαντικό Ωκεανό, ξαναβρήκα το παλιό μου ενδιαφέρον για τη γεωμετρία. Δούλεψα σε μεγάλους καμβάδες με ακρυλικά χρώματα. Αυτή η επιστροφή στη γεωμετρία, σε αντίθεση με τα χρόνια της Ακαδημίας, χαρακτηρίστηκε έντονα από το χρώμα. Οι συνθέσεις βασίζονται σε γεωμετρικά παράδοξα που στην τρισδιάστατη πραγματικότητα θα ήταν αδύνατα. Το χρώμα ενισχύει την αίσθηση κίνησης και ζωντάνιας.

Αργότερα, στο ατελιέ μου στο Ναύπλιο, μετέφερα αυτή την εμπειρία στη γλυπτική. Διατήρησα το χρώμα και πρόσθεσα την τρίτη διάσταση. Ο σίδηρος, που με συνόδευε από τα χρόνια της Φλωρεντίας, επέστρεψε για να διαμορφώσει νέες γεωμετρίες σε συνεργασία με το χρώμα. Στη γλυπτική, όπως και στη ζωγραφική, επιδιώκω να δημιουργώ μια προοπτική αποσταθεροποίηση: ο θεατής καλείται να κινηθεί γύρω από το έργο, να το διερευνήσει από διαφορετικές οπτικές. Η κίνηση στον χώρο μειώνει το οπτικό βάρος και προσδίδει στο μέταλλο μια απροσδόκητη ελαφρότητα, σαν να αψηφά τη βαρύτητα.

Η έκθεση Absence of Gravity σηματοδοτεί την επιστροφή μου στην αθηναϊκή καλλιτεχνική σκηνή με ένα ολοκληρωμένο και συνεκτικό σύνολο έργων

Έτσι γεννήθηκε η ιδέα να τοποθετήσω μικρές ανθρωπόμορφες φιγούρες στο εσωτερικό αυτών των δομών. Οι γεωμετρίες γίνονται χώροι φιλοξενίας αλλά και περιορισμού, μικρόκοσμοι όπου οι ανθρώπινες εντάσεις, οι σχέσεις και οι ισορροπίες δύναμης αποκτούν υλική μορφή. Οι ανθρωπόμορφες φιγούρες είναι ατελείς, σκουριασμένες. Στην ατέλεια του ανθρώπου ξαναβρήκα το ενδιαφέρον μου για το οξειδωμένο μέταλλο. Η σκουριά, με τα φυσικά της χρώματα, συμβολίζει για μένα ταυτόχρονα την αδυναμία και τον πλούτο της ανθρώπινης ύπαρξης. Οι μικρές αυτές μορφές κατοικούν σε γυαλιστερές, χρωματιστές επιφάνειες – έναν σχεδόν αποστειρωμένο κόσμο – που λειτουργεί ως μεταφορά για τη διαρκώς αυξανόμενη απόσταση ανάμεσα στον άνθρωπο και το φυσικό του περιβάλλον.

Η έκθεση Absence of Gravity σηματοδοτεί την επιστροφή μου στην αθηναϊκή καλλιτεχνική σκηνή με ένα ολοκληρωμένο και συνεκτικό σύνολο έργων. Έχουν περάσει περίπου δέκα χρόνια από την τελευταία μου πλήρη ατομική παρουσίαση στην Αθήνα, την οποία προετοίμασαν, θα λέγαμε, η συμμετοχή μου στο Pop Up της Art Athina στο Athenaeum Inter Continental Athens και στην κεντρική διοργάνωση της ίδιας φουάρ, Art Athina, στο Ζάπειο.

Francesco Moretti – Waiting for Peaceι 2024

Όπου εξέθεσα στο μεγαλύτερο μουσείο της Ασίας, αλλά και σε δύο διοργανώσεις της Μπιενάλε της Καζαμπλάνκα, στο αφιέρωμα τους Ιταλούς καλλιτέχνες στη γκαλερί Rivoli 59 στο Παρίσι και αλλού. Αυτές οι εμπειρίες, μαζί με την παραμονή και εργασία μου σε διάφορες χώρες, τροφοδότησαν την ιδέα της έκθεσης.

Πιστεύω ότι η τέχνη λειτουργεί καλύτερα όταν δεν είναι υπερβολικά διδακτική. Χρειάζεται να αφήνει χώρο για ερμηνεία.

Στοιχεία που θεωρώ θεμελιώδη στην έκφρασή μου. Δεν μπορώ να προβλέψω τι θα αποκομίσει ο κάθε θεατής· ελπίζω όμως τα έργα να ενεργοποιούν σκέψη και συναίσθημα.

Στη φάση της σύλληψης είναι δύσκολο να μοιραστεί κανείς αυτό που ακόμη διαμορφώνεται. Προσωπικά προτιμώ να εργάζομαι μόνος και να παρουσιάζω το έργο όταν έχει ολοκληρωθεί. Έχω δημιουργήσει έργα πολιτικής κριτικής, αλλά πιστεύω ότι η τέχνη λειτουργεί καλύτερα όταν δεν είναι υπερβολικά διδακτική. Χρειάζεται να αφήνει χώρο για ερμηνεία.

Γνωστή και ως «η ομιλούσα κατσαρίδα», που δημιουργήθηκε το 2020 στο Ναύπλιο, εν μέσω πανδημίας. Ένα τεράστιο έντομο από σκουριασμένο ατσάλι corten, μήκους 4,5 μέτρων κατασκευασμένο από γεωμετρικά σχήματα, τοποθετημένο ανάσκελα, με ηχητική εγκατάσταση στο εσωτερικό του. Το έργο περιείχε μια σκωπτική αναφορά στην κουλτούρα του «σκυλάδικου» και στον οπορτουνισμό της ελληνικής επαρχίας. Το έργο προκάλεσε έντονες αντιδράσεις και δημόσιο διάλογο για το τι είναι τέχνη, αν η τέχνη «πρέπει να είναι ωραία», και ποια είναι τα όριά της στον δημόσιο χώρο. Παρά τις αντιδράσεις, αποτέλεσε για μένα μια καθοριστική στιγμή: η τέχνη έγινε αντικείμενο συζήτησης από ευρύ κοινό. Και αυτό είναι, ίσως, μια από τις μεγαλύτερες επιτυχίες ενός έργου.

Francesco Moretti – «Όχι θα κάτσω να σκάσω…» 2021