Όταν το ντοκιμαντέρ είναι απόν, ο πολιτισμός και η μνήμη απειλούνται με εξαφάνιση

Το σήμα της ΕΡΤ εκπέμπει πολλές παρεμβολές όταν η συζήτηση φτάνει στην παραγωγή και προβολή ελληνικών ντοκιμαντέρ. Η, από τετραμήνου, μετατροπή της ΕΡΤ2 σε αμιγώς αθλητικό κανάλι έχει σημάνει αυτόματα τον εξορισμό της προβολής εγχώριων παραγωγών ντοκιμαντέρ από την συχνότητα της και κατ’ επέκταση την τρομακτική συρρίκνωση της παραγωγής νέων σειρών – όπως και κάθε είδους πολιτιστικών εκπομπών. Όμως, όπως επισήμαινε νωρίτερα η αντιπρόεδρος της Ένωσης Ελληνικού Ντοκιμαντέρ, Μαρίνα Δανέζη σε σχετική συνέντευξη Τύπου που φιλοξενήθηκε στην ΕΣΗΕΑ «η ΕΡΤ δεν είναι απλώς ένας τηλεοπτικός φορέας. Αποτελεί το εθνικό οπτικοακουστικό αρχείο της χώρας — την οπτική μνήμη της κοινωνίας μας. Μέσα από ντοκιμαντέρ και πολιτιστικές εκπομπές καταγράφονται η πολιτιστική ζωή, οι κοινωνικές αλλαγές και οι δημιουργοί κάθε εποχής. Αν αυτή η καταγραφή δεν γίνεται σήμερα, δεν θα υπάρχει αύριο».

Μπροστά σε αυτό το δεδομένο τόσο η ΕΕΝ όσο και χιλιάδες ηθοποιοί, σκηνοθέτες, πανεπιστημιακοί και δεκάδες ενώσεις οπτικοακουστικού περιεχομένου εντός κι εκτός Ελλάδας (Ένωση Σκηνοθετών Παραγωγών Ελληνικού Κινηματογράφου, Ένωση Σκηνοθετών Δημιουργών Οπτικοακουστικών & Παραστατικών Τεχνών, Ένωση Τεχνικών Ελληνικού Κινηματογράφου & Τηλεόρασης, Ισοκράτης (Οργανισμός Συλλογικής Διαχείρισης Πνευματικών Δικαιωμάτων, Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Πελοποννήσου, Κέντρο Δημιουργικού Ντοκιμαντέρ Καλαμάτας) που διαμαρτύρονται για την απόφαση μεταβολής περιεχομένου του καναλιού από τη διοίκηση της ΕΡΤ προχώρησαν στην πρωτοβουλία «Ο πολιτισμός απών»: μια προσπάθεια να κοινωνήσουν την αντίθεση τους – χωρίς όπως τονίζουν να «στεκόμαστε απέναντι στην ΕΡΤ. Η ΕΡΤ είναι το σπίτι μας. Ζητούμε ένα θεσμικό διάλογο βασισμένο σε συγκεκριμένα στοιχεία, ώστε η συζήτηση να είναι γόνιμη και τεκμηριωμένη», συμπλήρωνε η κ. Δανέζη.

Ο περιορισμός παραγωγής ελληνικών ντοκιμαντέρ που μετέτρεπε σταδιακά την ΕΡΤ2 σε κανάλι αρχείου, αυτονόητα απαξιώνοντας την, καταγράφεται από το 2022· εντούτοις οι επίσημες συναντήσεις τον Ιούλιο και τον Οκτώβριο του 2025 με τη Γενική Διευθύντρια Προγράμματος Μαρία Κοζάκου και τη Διευθύντρια Προγράμματος Τζένη Βαφάκου, ήταν καθησυχαστικές. Συμπεράσματα που ακυρώθηκαν εντός λίγων μηνών, αφού όχι μόνο δεν υπήρξαν λύσεις, αλλά το αθλητικό περιεχόμενο καταστρατήγησε την συχνότητα της ΕΡΤ2.

Με την ΕΡΤ1 να έχει υιοθετήσει πλήρως ψυχαγωγικό χαρακτήρα, το βάρος της προβολής ντοκιμαντέρ πέφτει στην συχνότητα της ΕΡΤ3, όπου όπως διευκρινίζουν από την ΕΕΝ η πλειονότητα των παραγωγών αφορά σε ξένα μισθωμένα προγράμματα. «Η μεταφορά του πολιτισμού στην ΕΡΤ3 δεν αποτυπώθηκε σε νέο πρόγραμμα ή αναθέσεις, ενώ η πλειονότητα του περιεχομένου παραμένει επαναλήψεις και αγορασμένα πακέτα» ξεκαθαρίζουν. Πράγματι, βάσει καταγραφών των τελευταίων μηνών στο σύνολο προγράμματος της ΕΡΤ3 έχουν προβληθεί παραγωγές ελληνικού ντοκιμαντέρ από 6% έως 8%. Την ίδια ώρα, ο προϋπολογισμός της Δημόσιας Τηλεόρασης επενδύεται στη μυθοπλασία με 33 εκατομμύρια ευρώ, στις εκπομπές – καμία εκ των οποίων δεν είναι πολιτιστικού περιεχομένου – με 13 εκατομμύρια ευρώ ενώ για το ελληνικό ντοκιμαντέρ διατίθενται 1.7 εκατομμύρια ευρώ. «Αν αναζητήσετε στην ΕΡΤ εκπομπές για το βιβλίο, το θέατρο, τον κινηματογράφο, το χορό, τη σύγχρονη δημιουργία, δεν θα βρείτε καμία», υπογραμμίζει ο Γενικός Γραμματέας της ΕΕΝ, Κυριάκος Αγγελάκος.

Από την πλευρά της ΕΡΤ φαίνεται πως αντικρούουν τα νούμερα χρηματοδότησης των ντοκιμαντεριστών, διαρρέοντας πως «ενδεικτικά μόνο για το 2025, η Επιτροπή Προγράμματος της ΕΡΤ ενέκρινε ποσό ύψους 5 εκατομμυρίων ευρώ για την παραγωγή ντοκιμαντέρ –  ποσό υψηλότερο από εκείνα που εγκρίθηκαν τα προηγούμενα χρόνια.  Ειδικότερα, το αντίστοιχο ποσό για το έτος 2024 ανερχόταν στα 2,8 εκατομμύρια ευρώ και για το έτος 2023 στα 1,3 εκατομμύρια ευρώ» και χαρακτηρίζει το είδος του ντοκιμαντέρ ως «σημαντικό της πυλώνα».

Ως δεύτερο βασικό επιχείρημα η ΕΡΤ παρουσιάζει τα νούμερα τηλεθέασης δικαιολογώντας την απόφαση της να εξοβελιστεί ο πολιτισμός έναντι του αθλητισμού. Αναφέρουν πως «η ΕΡΤ2 ΣΠΟΡ, σύμφωνα με τις σχετικές μετρήσεις, εμφανίζεται ενισχυμένη σε σχέση με την ΕΡΤ2 σε ότι αφορά τους πίνακες τηλεθέασης.  Συγκεκριμένα, το χρονικό διάστημα Σεπτέμβριος 2024 – Φεβρουάριος 2025 η ΕΡΤ2 σημείωσε μέσο όρο τηλεθέασης 1,3%, ενώ παρουσίασε αύξηση 27% από τον Σεπτέμβριο του 2025 έως τον Φεβρουάριο του 2026 όταν και μετατράπηκε σε αθλητικό κανάλι».

Ωστόσο, ο κ. Αγγελάκος θεωρεί πως δεν είναι δυνατόν το κριτήριο της Δημόσιας Τηλεόρασης να είναι τα νούμερα εις βάρος του παιδευτικού της ρόλου. «Ίσως σκέφτονται ότι ο Πολιτισμός δεν πουλάει, δεν φέρνει νούμερα τηλεθέασης. Ούτε αυτό ισχύει. Αν δείτε τις τηλεθεάσεις της ΕΡΤ2 ΣΠΟΡ είναι μηδενικές. Εμείς λέμε ότι ο Πολιτισμός είναι υποχρέωση της Δημόσιας Τηλεόρασης, δεν μετριέται σε νούμερα τηλεθέασης και απαιτούμε η ΕΡΤ να εκπληρώσει το θεσμικό της ρόλο. Θεωρούμε ότι ο Πολιτισμός, η παραγωγή και η προβολή ντοκιμαντέρ που τον αποτυπώνουν, δεν είναι στη διακριτική ευχέρεια της εκάστοτε Διοίκησης της ΕΡΤ, είναι υποχρέωση της Δημόσιας Τηλεόρασης, όπως ορίζει ρητά το άρθρο 15 του Συντάγματος»

Η πρόεδρος της ΕΝΝ Φωτεινή Οικονομοπούλου υπερθεματίζει πως «η Δημόσια Τηλεόραση δεν είναι μία ακόμη τηλεοπτική επιλογή. Είναι κοινό αγαθό. Έχει συνταγματική και κοινωνική αποστολή: να διασφαλίζει την πολυφωνία, να προβάλλει τα έργα του λόγου και της τέχνης, να συμβάλλει στην πολιτιστική ανάπτυξη της χώρας».

Η ειρωνεία είναι πως η συγκυρία αυτή βρίσκει την ΕΡΤ να συμπληρώνει 60 χρόνια λειτουργίας, για τα επετειακά αφιερώματα της οποίας έχει επιστρατεύσει θρυλικά ντοκιμαντέρ του αρχείου της  – από το «Μονόγραμμα» και το «Παρασκήνιο» έως τις «Εποχές και συγγραφείς» και τις «Κεραίες της εποχής μας». Παραγωγές που αναμφίβολα δημιούργησαν και καλλιέργησαν σχολές και γενιές ντοκιμαντεριστών από την δεκαετία του ’80 μέχρι τις μέρες μας.

Για την Ένωση Ελληνικού Ντοκιμαντέρ και τους εκατοντάδες δημιουργούς της, το κόστος αυτής της πολιτικής απόφασης εις βάρος της νέας παραγωγής ντοκιμαντέρ θα αποτυπωθεί στην απώλεια καταγραφής της σύγχρονης πολιτιστικής ζωής, την αποδυνάμωση του εθνικού οπτικοακουστικού αρχείου και της εγχώριας δημιουργικής βιομηχανίας καθώς και τη διακοπή της ιστορικής συνέχειας. «Σε λίγα χρόνια, το κενό αυτό δεν θα μπορεί να αναπληρωθεί. Η Δημόσια Τηλεόραση είναι θεσμός πολιτιστικής μνήμης. Η επένδυση στην πρωτότυπη παραγωγή δεν είναι πολυτέλεια — είναι ευθύνη απέναντι στο μέλλον. Γιατί αυτό που δεν καταγράφεται σήμερα, χάνεται οριστικά αύριο», υπογραμμίζει η κ. Δανέζη.

Το ΔΣ της ΕΕΝ Μαρίνα Δανέζη, Φωτεινή Οικονομοπούλου, Κυριάκος Αγγελάκος στη διάρκεια της συνέντευξης Τύπου.

Την προσεχή Δευτέρα 9 Μαρτίου, η ΕΕΝ θα συναντηθεί τελικώς, μετά από τις διαρκείς παραινέσεις, με τον Γενικό Διευθυντή της ΕΡΤ Κωνσταντίνο Παπαβασιλείου.

Κεντρικά της αιτήματα η επανέναρξη παραγωγής σειρών ντοκιμαντέρ και εκπομπών πολιτισμού, η παραγωγή εξειδικευμένων θεματικών ντοκιμαντέρ, η ίδρυση ζωνών ντοκιμαντέρ σε όλα τα κανάλια της ΕΡΤ, η προώθηση πρωτότυπου υλικού ντοκιμαντέρ από την πλατφόρμα της Ertflix, η άμεση ενίσχυση των σκηνοθετών ντοκιμαντέρ μικρού μήκους με 150.00 ευρώ, η αφύπνιση των διεθνών συμπαραγωγών δια μέσου της EBU, ηπροώθηση μνημονίων συνεργασίας με άλλα κρατικά κανάλια που προωθούν την κουλτούρα του ντοκιμαντέρ όπως το Arte και το BBC αλλά και η μετατροπή της ERT Σπορ σε ERT2 Culture. Είναι χαρακτηριστικό πως, σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΕΝ το Arte επενδύει το 40% του προγράμματος του σε νέα ντοκιμαντέρ ενώ το ποσοστό σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες δεν πέφτει κάτω από το 15%.

Η ΕΕΝ θα οργανώσει εκδήλωση ενημέρωσης για τη Δημόσια Τηλεόραση στο πλαίσιο του επικείμενου Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, την επόμενη Τετάρτη 11 Μαρτίου στην αίθουσα Κασαβέτη όπου θα συμμετέχουν, μεταξύ άλλων, οι κρατικές τηλεοράσεις της Γερμανίας, της Ισπανίας, της Πολωνίας· σε αντίθεση με την ΕΡΤ που δεν θέλησε να δώσει το παρών.

Σημειωτέον πως στις άμεσες ενέργειες της Ένωσης Ελληνικού Ντοκιμαντέρ θα είναι η επιδίωξη συνάντησης με την Υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, η οποία μέχρι στιγμής δεν έχει τοποθετηθεί σχετικά.