(Και) το φετινό Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης “θα μάς χωράει όλους”

«Δεν ξέρω αν πάμε κάπου ή απλώς κυλάμε. Μου αρέσει που η πόλη δεν μας ρωτάει τίποτα. Περνάμε και δεν μας ανήκει, αλλά για λίγο μας χωράει. Είναι σαν ένα ντοκιμαντέρ που θα παιχτεί στο Φεστιβάλ.»

Αυτή η φράση που ακούγεται από μία θηλυκή φωνή στο official spot του 28ου Διεθνούς Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, σε σκηνοθεσία Steve Krikri, είναι από τα – πολλά η αλήθεια είναι – πράγματα που μου έμειναν στο μυαλό λίγο πιο έντονα από τη Συνέντευξη Τύπου και παρουσίαση του προγράμματος του φετινού TIDF (Thessaloniki International Documentary Festival), που θα πραγματοποιηθεί από 5 έως 15 Μαρτίου.

Η ιστορία που μας λέει ο Steve Krikris, μέσω μερικών skaters στην πόλη, αντικατοπτρίζει πλήρως την ίδια την ψυχή του φεστιβάλ, την ίδια τη Θεσσαλονίκη, φυσικά το κύριο αφιέρωμα της διοργάνωσης και βασικά τους ανθρώπους της. Λες και αυτή η πόλη είναι μόνιμα σε κίνηση· το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον μπλέκονται καθώς τη διασχίζει κανείς οριζοντίως και καθέτως. Είναι μία πόλη που τους χωράει όλους. Είναι μία διοργάνωση, το TIDF, που προσπαθεί έμπρακτα να τους χωράει όλους. Όμως η πόλη, όπως και οι ιστορίες, η αλήθεια και το παρελθόν, δεν μας ανήκουν. Τις δανειζόμαστε, τις υιοθετούμε, ανθίζουμε μέσα σε αυτές, μεγαλώνουμε, μαθαίνουμε και πάμε παρακάτω. Σαν να γυρίζουμε ή να βλέπουμε ένα ντοκιμαντέρ. Tο πρόγραμμα, οι καλεσμένοι, οι δράσεις και το νέο site του Φεστιβάλ φέτος κατορθώνουν και συναντούν αυτή τη μόνιμη κίνηση, τη μη στατικότητα – την συνομιλία με έναν πολύπαθο παρόν και ένα σκληρά επερχόμενο μέλλον.

Η Γενική Διευθύντρια του Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης Ελίζ Ζαλαντό και ο επικεφαλής προγράμματος του Γιώργος Κρασσακόπουλος στο Ολύμπιον στην Θεσσαλονίκη

«Όλα τα τελευταία Φεστιβάλ έχουν γίνει μέσα σε ένα κλίμα αβεβαιότητας για όλο τον κόσμο και αυτό δεν θα είναι η εξαίρεση», λέει, παίρνοντας πρώτη τον λόγο, η Γενική Διευθύντρια του Φεστιβάλ Ελίζ Ζαλαντό από το «Ολύμπιον» της Θεσσαλονίκης. Ο καλλιτεχνικός διευθυντής Ορέστης Ανδρεαδάκης μάς καλωσορίζει από το Γαλλικό Ινστιτούτο της Αθήνας μιλώντας ανοιχτά. «Από την Ουκρανία και τη Γάζα, μέχρι το Σουδάν, το Ιράν αλλά και όπου αλλού η δημοκρατία, η δικαιοσύνη και τα ανθρώπινα δικαιώματα δοκιμάζονται, η ανησυχία για την επόμενη μέρα παραμένει μεγάλη. Η ελπίδα να τερματιστούν οι συγκρούσεις και να πρυτανεύσουν η ειρήνη, η σταθερότητα και η κοινωνική γαλήνη δεν μπορεί να πραγματωθεί όσο η βία, ο ρατσισμός, η ρητορική μίσους και οι απολυταρχικές πολιτικές πρακτικές κανονικοποιούνται. Όσο οι μηχανές του πολέμου εξακολουθούν να είναι σε λειτουργία, απειλώντας ανοιχτά την παγκόσμια σταθερότητα, κανείς δεν μπορεί να παραμένει εφησυχασμένος. Εμείς εδώ, στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, έχουμε την τύχη, τη χαρά, αλλά κυρίως την ευθύνη να υπογραμμίσουμε τη σπουδαιότητα και την πραγματική δύναμη της τέχνης του ντοκιμαντέρ. Την ανεξίτηλη δύναμη, δηλαδή, της μνήμης και της αλήθειας».

Ο καλλιτεχνικός διευθυντής της διοργάνωσης Ορέστης Ανδρεαδάκης μαζί με την επικεφαλής της Αγοράς Αγγελική Βέργου (δεξιά) και την επικεφαλής του ελληνικού προγράμματος Ελένη Ανδρουτσοπούλου (αριστερά) στο Γαλλικό Ινστιτούτο στην Αθήνα

Σε ένα απολύτως ταιριαστό κλίμα αναβρασμού, η έναρξη θα γίνει με την ταινία “Ask E. Jean” της σκηνοθέτιδας Άιβι Μίροπολ, που πραγματοποιεί διεθνή πρεμιέρα στη Θεσσαλονίκη και ακολουθεί τη μοναδική γυναίκα που έχει κατορθώσει να κερδίσει εναντίον του Donald Trump σε δικαστική αίθουσα, δύο φορές μάλιστα, για σεξουαλική κακοποίηση και συκοφαντική δυσφήμιση. Μία έντονη αρχή για την αξία του αγώνα και της απονομής της δικαιοσύνης σε μία περίοδο που είναι πιο αναγκαία από ποτέ.

ΑΦΙΕΡΩΜΑ «ΟΛΗ Η ΜΝΗΜΗ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ» – ΣΤΟΡΓΗ ΣΤΟ ΛΑΟ / AFFECTION TO THE PEOPLE, Vassilis DOUVLIS, Greece, 2013, 91΄

Η φετινή 28η διοργάνωση του TIDF υπόσχεται να αναδείξει «όσα συμβαίνουν στον κόσμο χωρίς αστερίσκους», με συνολικά 252 ντοκιμαντέρ. Το βασικό της αφιέρωμα “Όλη η μνήμη του κόσμου”, από τη μία πλευρά στρέφεται στα αρχεία και το παρελθόν και από την άλλη «τα αρχεία λειτουργούν ως γνώσεις για το μέλλον», αναφέρει χαρακτηριστικά ο Ορέστης Ανδρεαδάκης, όταν στην παρουσίαση αναφέρεται στις πρόσφατες φωτογραφίες που ήρθαν στο φως από την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών στην Καισαριανή.

ΑΦΙΕΡΩΜΑ «ΟΛΗ Η ΜΝΗΜΗ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ» – ΜΑΝΑ ΝΤΑΟ, Η ΧΕΛΩΝΟΜΟΡΦΗ / MOTHER DAO, THE TURTLELIKE, Vincent MONNIKENDAM, The Netherlands, 1995, 87΄

Μία θεματική πιο επίκαιρη από ποτέ, καθώς σε έναν ραγδαία αναπτυσσόμενο τεχνολογικά κόσμο μας είναι τρομερά δύσκολο να κοιτάξουμε στο παρελθόν, για να μπορέσουμε να χτίσουμε πιο σταθερά το μέλλον. Το μεγάλο αφιέρωμα του TIDF είναι ένα κλείσιμο του ματιού στο ντοκιμαντέρ του Αλέν Ρενέ, “Toute la mémoire du monde” (1956), το οποίο μάς ξεναγεί ποιητικά στα άδυτα της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας, στο Παρίσι. Το αφιέρωμα θα διατρέχει διαφορετικές πτυχές της φετινής διοργάνωσης, καθώς υπάρχει και συνεργασία με τα Γενικά Αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ), που αποτέλεσε και αφορμή για την ανάθεση ενός πρωτότυπου καλλιτεχνικού έργου, μιας μικρού μήκους διάρκειας 10 λεπτών, με τίτλο «Πραγματογνωσία», στον σκηνοθέτη του Beachcomber (Χρυσός Αλέξανδρος, 66ο ΦΚΘ) Αριστοτέλη Μαραγκό. Η ταινία αναζητά τα ίχνη ενός ανοίκειου παρελθόντος στο παρόν και φαντάζεται ένα μέλλον φτιαγμένο από τα πιο ταπεινά υλικά.

«ΑΝΑΡΧΕΙΟΘΕΤΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΛΛΑΓΗ»: Η ΘΕΑ ΤΗΣ ΜΠΙΕΝΑΛΕ 9 – ΚΟΥΡΣΑΛ / KOURSAL, Nikos THEODOSIOU, Greece, 2006, 62΄

Εκτός από τις ταινίες που θα φωτίσουν τις σκοτεινές αίθουσες, το αφιέρωμα θα εξαπλωθεί και σε συζητήσεις με εκλεκτούς καλεσμένους, συμμετοχή στην έκθεση στο MOMUs – Πειραματικό Κέντρο Τεχνών με την εγκατάσταση THIRD PERSON (PLURAL) της εικαστικού Αικατερίνης Γεγησιάν, η οποία στηρίζεται σε αρχειακό υλικό καθώς και στις πρωτότυπες εκδόσεις του Φεστιβάλ. Η στενή συνεργασία με την 9η Μπιενάλε Θεσσαλονίκης συνεχίζεται με μία ενότητα προβολών , επιλογές της επιμελήτριας της Μπιενάλε Νάντιας Αργυροπούλου, με τίτλο “Αναρχιοθετώντας την Αλλαγή”: Η θέα της Μπιενάλε 9.

Αλλά η σχέση με τη μνήμη και το πρόγραμμα του Φεστιβάλ δεν σταματά εκεί, καθώς και με τις επιλογές ταινιών αλλά και με τα ξεχωριστά αφιερώματα σε μεγάλους δημιουργούς, το 28ο TIDF δημιουργεί ένα ζωντανό αρχείο. Το αφιέρωμα και η απονομή τιμητικού Χρυσού Αλέξανδρου στην πρωτοποριακή καλλιτέχνιδα Βουβούλα Σκούρα, η οποία μέσα από τα έργα της επαναπροσδιορίζει τη σχέση μας με τη μνήμη, την Ιστορία και τον χρόνο – στο πλαίσιο του αφιερώματος για την ίδια θα προβληθούν 20 ταινίες.

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΗ ΒΟΥΒΟΥΛΑ ΣΚΟΥΡΑ – ΕΤΕΛ ΑΝΤΝΑΝ: ΑΝΕΞΙΤΗΛΑ ΧΡΩΜΑΤΑ / ETEL ADNAN: UNDYING COLOURS, Vouvoula SKOURA, Greece, 2026, 8΄

Ο διεθνούς φήμης, υποψήφιος για Όσκαρ καλύτερης ταινίας μικρού μήκους, Μπιλ Μόρισον έρχεται και αυτός στη Θεσσαλονίκη, καθώς θα βραβευτεί επίσης από το φεστιβάλ με Τιμητικό Αλέξανδρο, και για το Spotlight, που περιλαμβάνει 6 ταινίες του, οι οποίες συνομιλούν έντονα με τα αρχεία, τη φθορά και την αναγέννηση. Ο εξαιρετικά σημαντικός παραγωγός Γιώργος Παπαλιός, με συνεργασίες από τον Θόδωρο Αγγελόπουλο έως τον Πάνο Κούτρα και τον Γιώργο Λάνθιμο, θα τιμηθεί με Χρυσό Αλέξανδρο και θα βρεθεί στο Φεστιβάλ για την προβολή της ταινίας του “Τρέχοντας στα κύματα”.

SPECIALS SCREENINGS – IN-I IN MOTION, Juliette BINOCHE, France, 2025, 135΄

Μια ακόμα έκπληξη είναι η επιστροφή της Juliette Binoche, αυτή τη φορά με διπλή ιδιότητα, καθώς θα παρουσιάσει στο Φεστιβάλ την πρώτη της σκηνοθετική δουλειά, το ντοκιμαντέρ “In-I In Motion”, που αποτυπώνει τη δημιουργική της συνάντηση και συνεργασία με τον διάσημο Βρετανό χορευτή και χορογράφο Άκραμ Καν, και το οποίο θα προβληθεί στην ενότητα των Ειδικών Προβολών της φετινής διοργάνωσης. Η ίδια θα μοιραστεί μάλιστα με το κοινό σκέψεις, εντυπώσεις και βιώματα για τη διττή πλέον ταυτότητά της ως ηθοποιού και σκηνοθέτριας, σε ανοιχτή συζήτηση με τίτλο «Μπροστά και πίσω από την κάμερα: το σκηνοθετικό μου ντεμπούτο στο ντοκιμαντέρ».

FILM FORWARD – ΦΤΑΙΧΤΡΕΣ / THE CULPRITS, Marta Duran LOZANO, Spain, 2026, 85΄

Όπως κάθε χρόνο, έτσι και φέτος τα τρία διαγωνιστικά προγράμματα του Φεστιβάλ – το Διεθνές Διαγωνιστικό, το Newcomers και το >>Film Forward – έρχονται με φόρα και με ταινίες που κάνουν την παγκόσμια, ευρωπαϊκή ή διεθνή πρεμιέρα τους. Με 38 ταινίες συνολικά, εκ των οποίων 9 ελληνικές (3 σε κάθε κατηγορία), να αποτελούν τον «κορμό του Φεστιβάλ», όπως ανέφερε η επικεφαλής του ελληνικού προγράμματος Ελένη Ανδρουτσοπούλου.

Το φετινό πρόγραμμα εστιάζει σε ιστορίες που συνδέουν το προσωπικό με το συλλογικό, αγγίζοντας ζητήματα μνήμης, απώλειας και ενηλικίωσης, αλλά και καίρια κοινωνικά θέματα όπως η εξουσία, η ανισότητα, η οικολογική κρίση και οι τεχνολογικές μεταμορφώσεις. Το πιο ενδιαφέρον ίσως απ’ όλα, πέρα φυσικά από την on point επιλογή από άποψη θεματικής των ντοκιμαντέρ, είναι τα επίσημα και παράλληλα βραβεία της διοργάνωσης που διεκδικούν οι διαγωνιζόμενοι, καθώς και το οσκαρικό «εισιτήριο» που θα εξασφαλίσει η ταινία που θα βραβευτεί με Χρυσό Αλέξανδρο στο Διεθνές Διαγωνιστικό, απευθείας για την κατηγορία του Καλύτερου Ντοκιμαντέρ Μεγάλου Μήκους.

SPECIAL SCRENINGS – ΟΡΓΟΥΕΛ: 2+2=5 / ORWELL: 2+2=5, Raoul PECK, France-USA, 2025, 119΄

Μία πρώτη ματιά πήραμε επίσης και σχετικά με «πέντε δυνατά ντοκιμαντέρ» που αφορούν μερικές από τις πιο ενδιαφέρουσες προσωπικότητες του πολιτισμού και της τέχνης και θα προβληθούν στις αίθουσες του φεστιβάλ. Το “Broken English” δημιουργεί ένα τρυφερό πορτρέτο της Μαριάν Φέιθφουλ με «οδηγούς» την Τίλντα Σουίντον και τον Τζορτζ ΜακΚέι, ενώ η τελευταία ηχογράφηση της Μαριάν με τον Νικ Κέιβ αποτελεί highlight της ταινίας. Το “Kim Novak’s Vertigo” αποκαλύπτει προσωπικές ιστορίες και εμβληματικά κοστούμια της Νόβακ, η οποία εγκατέλειψε το σινεμά για τη ζωγραφική. Στο “Reality is Not Enough”, ο Ίρβιν Ουέλς δοκιμάζει DMT σε θεραπευτικό κέντρο, ενώ αποσπάσματα των έργων του διαβάζουν ο Νικ Κέιβ και ο Λίαμ Νίσον, αναδεικνύοντας τη σύνδεση δημιουργού και κοινωνίας. Το “Robert Wilson and the Civil Wars” καταγράφει την επική όπερα των Ολυμπιακών Αγώνων του 1984, αποκαθιστώντας σπάνιο υλικό που χάθηκε κατά τον τυφώνα Σάντι, ενώ το “Nova ’78″ φέρνει στη ζωή το «Συνέδριο Νόβα 1978», με συμμετοχές όπως της Πάτι Σμιθ και του Φρανκ Ζάπα. Μέσα από αυτά τα ντοκιμαντέρ, το φεστιβάλ συνδέει προσωπικές ιστορίες, πολιτιστική μνήμη και καλλιτεχνική δημιουργία, προσφέροντας μια ολοκληρωμένη εικόνα των ανθρώπων που σφράγισαν τον σύγχρονο πολιτισμό. Ένα πέρασμα από τις μνήμες του παρελθόντος για να κατανοήσουμε το παρόν.

Επίσης ως μέρος ενός συνόλου δράσεων που επιδιώκουν να επιστρέψουν τα μάρμαρα του Παρθενώνα στη χώρα τους, το Φεστιβάλ παρουσιάζει στη φετινή διοργάνωση την παγκόσμια πρεμιέρα του ντοκιμαντέρ “Ο Ντέσμοντ Τσάιλντ ροκάρει τον Παρθενώνα”. Ο ίδιος ο θρυλικός Αμερικανός συνθέτης και παραγωγός Desmond Child θα παραβρεθεί στη Θεσσαλονίκη, μαζί με τη σκηνοθέτρια Χέδερ Γουίντερς και τον παραγωγό της ταινίας, τον γνωστό συνθέτη και στιχουργό επιτυχιών, Φοίβο.

OPEN HORIZONS SHORTS – ΛΥΠΗΜΕΝΟΙ, ΟΧΙ ΦΟΒΙΣΜΕΝΟΙ / NOT SCARED, JUST SAD, Isabelle MECATTAF, Lebanon-Bulgaria, 2025, 18΄

Ίσως η πιο ενδιαφέρουσα πληροφορία, όχι τόσο σε κλίμακα σημαντικότητας αλλά περισσότερο ως προσωπική προτίμηση, που μοιράστηκαν μαζί μας οι αρμόδιοι του Φεστιβάλ, είναι πως εκτός από σκηνή, πλατφόρμα, AGORA (που φέτος συγκεντρώνει «πάνω από 400 επαγγελματίες» όπως είπε η επικεφαλής της Αγοράς Αγγελική Βέργου) ή χώρο για να ανθίσουν, να φωτιστούν και να προβληθούν νέες ιστορίες, φέτος το Φεστιβάλ γίνεται από μόνο του ιστορία. Σε συνεργασία με τον μεγάλο χορηγό του Φεστιβάλ, COSMOTE Telekom, δημιουργείται ένα υβριδικό ντοκιμαντέρ που θέλει κάμερες να βρίσκονται σε όλο το μήκος των χώρων του Φεστιβάλ – από την άκρη της Λεωφόρου Νίκης και τις αποθήκες του TIDF μέχρι το “παλατάκι” του Ολύμπιον και ό,τι χωράει ενδιάμεσα. Σκηνοθέτης είναι ο Τζώρτζης Γρηγοράκης και οι πρωταγωνιστές, Χρήστος Πασσαλής και Κωνσταντίνα Μεσσίνη, καθώς και όλο το συνεργείο, θα κυκλοφορούν φέτος στο Φεστιβάλ, για να αποτυπώσουν τα μυστικά του. Οι άνθρωποι του Φεστιβάλ γίνονται εκείνοι ιστορίες και το ίδιο το TIDF θα αποτυπωθεί για πρώτη φορά στην κάμερα.

Το εξώφυλλο της έκδοσης του Φεστιβάλ για το αφιέρωμα “Όλη η Μνήμη του Κόσμου”

Η αυλαία του 28ου Διεθνούς Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης θα πέσει φαντασμαγορικά, όπως ακριβώς όφειλε, και Οσκαρικά. Με την προβολή του ντοκιμαντέρ “Mister Nobody Against Putin”, το οποίο προβλήθηκε στα Special Screenings της περσινής διοργάνωσης και το οποίο είναι υποψήφιο στα φετινά Όσκαρ, κλείνει ο κινηματογραφικός κύκλος αυτού του Φεστιβάλ. Ωστόσο, η βραδιά δεν προβλέπεται να τελειώσει εκεί: ένα ολονύχτιο πάρτι στο Ολύμπιον και απευθείας προβολή των βραβείων Όσκαρ, με την υποστήριξη της COSMOTE Telekom, έρχονται να κλείσουν θριαμβευτικά τον 28ο χρόνο της διοργάνωσης.

Λίγο πριν τα 30 του χρόνια λοιπόν, το Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ συνεχίζει να είναι έμπρακτα συμπεριληπτικό, προσβάσιμο και βασικά πολυδιάστατο και πολυπράγμον – αν μια διοργάνωση και όχι ένας άνθρωπος μπορεί να χαρακτηριστεί έτσι. Ο Ορέστης Ανδρεαδάκης έκλεισε τη Συνέντευξη Τύπου με το «καθιερωμένο» ποίημα και για φέτος επέλεξε την έναρξη από τα “Τέσσερα Κουαρτέτα” του Τόμας Έλιοτ σε μετάφραση Χάρη Βλαδιανού – και όντως αυτή ήταν ταυτόχρονα μια εξαιρετική κατακλείδα και μια γεμάτη ανυπομονησία αφετηρία. Καλό Φεστιβάλ να έχουμε, λοιπόν!

“ο παρών χρόνος και ο παρελθών χρόνος είναι ίσως και οι δύο παρόντες στον μέλλοντα χρόνος

αν όλος ο χρόνος είναι αιωνίως παρόν, όλος ο χρόνος δεν μπορεί να πληρωθεί

ό,τι θα μπορούσε να συμβεί είναι μια αυθαίρεση που παραμένει μια διαρκής δυνατότητα μόνο σε έναν κόσμο από εικασίες

ό,τι θα μπορούσε να συμβεί και ό,τι συνέβη δείχνουν σε ένα τέλος που είναι πάντοτε παρόν”.

Τόμας Έλιοτ