Πώς ένα ύφασμα κουβαλά πάνω του την ιστορία των γυναικών

Είναι το μεγαλύτερο νησί στο κυκλαδίτικο σύμπλεγμα. Είναι το μέρος που ο Οδυσσέας εγκατέλειψε την Αριάδνη στο ταξίδι του για την Ιθάκη. Είναι ίσως από τα πιο όμορφα νησιά του Αιγαίου, κρύβοντας στον πυρήνα του από καταπράσινες πεδιάδες και ψηλά βουνά μέχρι ορεινά χωριά και ατελείωτες παραλίες. Η Νάξος είναι από τα γνωστότερα νησιά των Κυκλάδων και όπως όλα τα νησιά είναι λες και υπάρχουν μόνο το καλοκαίρι. Δεν μας αδικώ όμως που θυμόμαστε τη θάλασσα και τις στεριές της μόνο όταν ανεβαίνει η θερμοκρασία. Δεν σας αδικώ βασικά (εγώ η νησιώτισσα), γιατί υπάρχει πλήρης άγνοια για το τι συμβαίνει σε ένα νησί τον χειμώνα. Όχι μόνο τα απλά βιοποριστικά ζητήματα του πώς ζουν οι νησιώτες, αλλά και τα πολιτιστικά ζητήματα. Πώς και πού υπάρχει, η έκφραση και η ζωή, σε έναν καλοκαιρινό παράδεισο όταν βρέχει και η μέρα νυχτώνει πριν τις 5;

Η παραλία του Άγιου Προκόπιου στη Νάξο την Κυριακή 15 Φεβρουαρίου.

Είμαι εδώ για να σας περιγράψω με όσες λεπτομέρειες μπορώ ένα τριήμερο τέχνης σε ένα νησί τον χειμώνα με αφορμή την παράδοση και τους ανθρώπους. Γιατί οι θάλασσες και οι άνθρωποι που ζουν περιτριγυρισμένοι από αυτές έχουν μια τόσο πρωτότυπη ομορφιά τον χειμώνα, για τους λίγους, για όσους όντως θέλουν να βρεθούν κοντά τους. Το νησί της Νάξου και ο σύλλογος τέχνη «Πολυκρίτη» μάς επιφύλασσε τρεις μέρες γεμάτες παλιούς κρυμμένους θησαυρούς, αυθεντικούς ανθρώπους και πρωτότυπη φεμινιστική τέχνη, που δεν ήθελες να σταματήσεις να κοιτάς (ή να μυρίζεις) στην καρδιά του χειμώνα.

Η έκθεση Rewoven – Η μνήμη υφαίνεται ξανά και ένα γυναικείο νυφικό ζακέτο (ή μπούστο), του 19ου αιώνα, ήταν αφετηρία για μία έκθεση σύγχρονης τέχνης, μία εποικοδομητική συζήτηση γύρω από τη μόδα και την παράδοση, καθώς και για μερικές τρομερά ενδιαφέρουσες και μοναδικές γνωριμίες το τριήμερο 13 με 15 Φλεβάρη στο νησί της Νάξου. Ο σύλλογος τέχνης «Πολυκρίτη» λειτουργεί σαν ένας φάρος πολιτισμού για το νησί αλλά και σαν μία γέφυρα τέχνης. Η πρόεδρος του Μαρία Πολυκρέτη, όπως λέει, θέλει να επικοινωνήσει και να δείξει το νησί της όσο περισσότερο μπορεί. Για αυτόν ακριβώς τον λόγο εμπνεύστηκε από ένα κειμήλιο της οικογένειάς της και σε συνεργασία με 7 γυναίκες καλλιτέχνιδες δημιούργησε τον χώρο, έστω και για λίγο, στη Νάξο για να χτυπήσει η καρδιά της σύγχρονης τέχνης.

Πηγαίνοντας στο νησί, γνωρίζοντας τη Μαρία, τους συνεργάτες της αλλά και τις καλλιτέχνιδες, πριν την έκθεση αλλά και τη συζήτηση που ακολούθησε, εξεπλάγην ευχάριστα όταν είδα μπροστά μου δυναμικές γυναίκες που δεν κυριεύονται από μία παρελθοντολαγνεία ή δεν είναι προσκολλημένες σε ένα σημείο της ιστορίας. Συνάντησα σύγχρονες γυναίκες, που μιλούσαν για το νησί, για την παράδοση και για την τέχνη σαν κάτι που ζουν και εξελίσσονται μέσα σε αυτό, αναγνωρίζοντας το από πού προήλθε.

Η ποδιά της Κατερίνας

Στην επίσκεψή μας για παράδειγμα στο κεραμοποιείο ή εργαστήριο κεραμικής του Fish & Olive, ενός καταστήματος που δημιουργεί τα δικά του κεραμικά εδώ και 25 χρόνια, η Katharina Bolesch μάς υποδέχτηκε στον χώρο της και μας μίλησε σχεδόν με μία ανάσα για όλη τη διαδικασία δημιουργίας ενός μπολ ή ενός βάζου. Μας εξιστόρησε το παρελθόν της και το πώς από τη Γερμανία κατέληξε στην Ελλάδα και πλέον το Χαλκί είναι το σπίτι της. Μας μίλησε για τον πηλό, για την τέχνη, για τα τεχνικά ζητήματα και για το πώς παλιότερα οι άνθρωποι «άφηναν κληρονομιά τον πηλό».

Τα μπολ με την χαρακτηριστική ελιά.

Στη διπλανή ακριβώς πόρτα από εκείνη του εργαστηρίου γνωρίσαμε τον Alexander Reinhart που πριν από περίπου 30 χρόνια ήρθε στο Χαλκί της Νάξου και δημιούργησε από τις πρώτες επιχειρήσεις στο χωριό (ίσως την πρώτη). Δική του έμπνευση ήταν το Fish & Olive, και το κατάστημα και η γκαλερί μετέπειτα. Τα χαρακτηριστικά ψαράκια ή το κλαδί ελιάς ή τα βατραχάκια πάνω στα κεραμικά είναι σχέδια που ξεχωρίζουν τις δημιουργίες τους εδώ και δεκαετίες.

Η είσοδος στα ποτοποία Βαληνδρά.

Ακριβώς απέναντι στο πλακόστρωτο μας καλωσόρισε η κυρία Ειρήνη Φραγκουδάκη, όπου ανήκει στην 4η γενιά (πλέον βρισκόμαστε στην 6η) των ποτοποιών Βαλληνδρά με το ξακουστό Κίτρο Νάξου που πλέον είναι Προστατευόμενη Ονομασία Προέλευσης (ΠΟΠ). Η ετικέτα που εδώ και 130 χρόνια κοσμεί τα μπουκάλια με το πολύ γνωστό ναξιώτικο απόσταγμα, απεικονίζει το ταξίδι του Διονύσου στο νησί. Τα τελευταία χρόνια είχε μειωθεί αρκετά η καλλιέργεια της κιτριάς στη Νάξο και πλέον οι άνθρωποι του νησιού διατελούν ενέργειες για να το ξανακαλλιεργήσουν και να ξανανθίσει η παραγωγή του. Γιατί όπως μας είπε η κυρία Ειρήνη όσο μάς ξεναγούσε στον πρώτο αποστακτήρα της εταιρίας του 1862 (που ακόμα λειτουργεί), «μέσα σε αυτά τα μπουκάλια είναι όλη η ιστορία μας».

Μπορεί λοιπόν η ιστορία και κυρίως το παρελθόν να ήταν αφετηρία αυτού του ταξιδιού, όμως ο προορισμός μας έφερε σε ένα παρόν που δεν ήθελες να δραπετεύσεις. Το βράδυ του Σαββάτου 14 Φεβρουαρίου στους διαδρόμους του 1ου Γυμνασίου Νάξου παρουσιάστηκαν τα 7 έργα των καλλιτεχνίδων που άντλησαν έμπνευση από το νυφικό μπούστο αρχικά αλλά και το ίδιο το νησί της Νάξου μετέπειτα και με τον τρόπο και το μέσο επιλογής η καθεμία μίλησαν για τις γυναίκες ή στις γυναίκες. Η Ευγενία Βερελή, η Χρυσάνθη Κουμιανάκη, η Σεβαστιάνα Κωνστάκη, η Μαριάντρη, η Μαλβίνα Παναγιωτίδη, η Ηλέκτρα Σταμπούλου και η Μαρία Φωκά. Επτά εικαστικοί, επτά διαφορετικές προσεγγίσεις, επτά διαφορετικά υλικά, επτά μοναδικά έργα τέχνης, επτά προσωπικές ιστορίες που όμως βρήκαν δεκάδες ερμηνείες στα μάτια όσων τα είδαν, στα αυτιά όσων τα άκουσαν και στις μυρωδιές όσοι ήταν τυχεροί να τα μυρίσουν.

Ηλέκτρα Σταμπούλου, bite the apple, 2026

Σε ένα κρεμαστό στον τοίχο που σε μερικούς θύμιζε παιδικό παιχνίδι, σε άλλους κόσμημα, η Ηλέκτρα Σταμπούλου φυλάκισε μέσα ένα οσφρητικό ερέθισμα, μία μυρωδιά που συνέδεε τις γνωστές παραμάνες της Νάξου, τη μητρότητα και το ύφασμα. Μέσα σε ένα τεράστιο (αναλογικά) κεραμικό αυτί η Μαλβίνα Παναγιωτίδη συγκέντρωσε όλες τις ιστορίες που μπορεί να έχουν ακουστεί ανά τα χρόνια και ενώ μία οθόνη προβάλλει από μέσα του υποβρύχιες εικόνες, βήματα και χέρια, φαίνεται κάποιες κλωστές από το νυφικό μπούστο του 1893 να έχουν καταλήξει πάνω του.

Χρυσάνθη Κουμιανάκη, I picked up a leaf it looked like a flower and I painted it, 2025-2026

Οι πίνακες της Ευγενίας Βερελή σταμάτησαν για λίγο τον χρόνο, καθώς μερικά αποξηραμένα λουλούδια θα μείνουν για πάντα ζωντανά πίσω από ένα γυαλί και κρεμασμένα στον τοίχο. Μερικά μεταλλικά λουλούδια πάλι, δημιουργίες της Χρυσάνθης Κουμιανάκη, συνδυάζουν τη δική της οικογενειακή ιστορία του εργαστηρίου κοσμημάτων με τις βόλτες που κάνει με την κόρη της μαζεύοντας λουλούδια. Τα γλυπτά που εν τέλει δημιούργησε ήταν κολάζ μετάλλου που κάπως θυμίζουν τη δαντέλα στον λαιμό του μπούστου.

Μαριάντρη, Something old, something borrowed, 2026 | Σεβαστιάνα Κωνστάκη, Επιστήθιο αποστήθισης, 2026 | Μαρία Φωκά, VOOS σάιμποργκ, 2026

Η Μαριάντρη δημιούργησε μία μορφή ενός ανεστραμμένου κορσέ όπου η φθορά του εσωτερικού είναι η κύρια εικόνα που αντικρίζεις και η Σεβαστιάνα Κωνστάκη έφτιαξε δύο γλυπτά (σαν βάτες) που στο εξωτερικό τους είναι μαύρα και έχουν ανάγλυφα σχέδια, στο εσωτερικό τους όμως έχουν φύλλα χρυσού, γιατί και εδώ “η κακή πλευρά” των πραγμάτων, εκείνη που δεν φαίνεται, υπενθυμίζεται πως ίσως έχει μεγαλύτερη σημασία από την “καλή πλευρά”.

Μαρία Φωκά, VOOS σάιμποργκ, 2026

Τέλος, η Μαρία Φωκά συλλέγει σεμέν της γιαγιάς της και δημιουργεί μία κάπα, στην οποία στο εσωτερικό της τοποθετεί κοσμήματα, μεταλλικά αντικείμενα, πράγματα μηδενικής αξίας που όμως μπορεί κάτι να σημαίνουν. Αυτό το φορέσιμο γλυπτό συνδυάζει το πολιτισμικό παρελθόν της γιαγιάς της με το παρόν και την κτηνοτροφική παράδοση της Νάξου, καθώς επίσης και την έννοια πως τα πιο πολύτιμα πράγματα μερικές φορές δεν βρίσκονται στην επιφάνεια.

Ταυτόχρονα με την έκθεση ωστόσο πραγματοποιήθηκε και μία συζήτηση στο αμφιθέατρο του σχολείου μεταξύ της Μαρίας Πολυκρέτη, της ποιήτριας και αρχιτέκτονος Φοίβης Γιαννίση, της προέδρου του ΣΕΝ Βικτώριας Καλαντζοπούλου και της επιμελήτριας του Μουσείου Μπενάκη Ξένιας Πολίτου. Υπό τον συντονισμό της δημοσιογράφου και επιμελήτριας Έφης Φαλίδα, οι πέντε γυναίκες μίλησαν για το πώς ένα τόσο μικρό αντικείμενο όπως είναι το νυφικό αυτό μπούστο μπορεί να μας διδάξει πράγματα για την τοπική ιστορία αλλά και για την πορεία της ιστορίας της μόδας σε όλη τη χώρα. Πώς το πάνω μέρος της φορεσιάς ενός 14χρονου κοριτσιού που παντρευόταν δύο αιώνες πριν κρύβει μέσα του τη φύση της ίδιας της γυναίκας, τις επιλογές που κλήθηκε να πάρει, τις γνώσεις που διεκδίκησε και τη σημασία που είχε αυτό το κομμάτι ύφασμα για όσες κατόρθωσαν να το φορέσουν μέσα στα χρόνια. Οι κατακτήσεις, οι κακουχίες και η ιστορία.

Στο ποίημα που απήγγειλε η Φοίβη Γιαννίση στο τέλος της συζήτησης νομίζω κάθε γυναίκα μέσα σε εκείνη την αίθουσα βρήκε ένα κομμάτι του εαυτού της. «η ζωή μιας γυναίκας έχει ζωή όμως θεοί εσείς το ξέρετε ποτέ τον πόνο η γυναίκα δεν ξεχνά τον πόλεμό της…». Τα υφάσματα, τα τεκμήρια και οι ουλές είναι η προίκα που όλες μας κληροδοτήσαμε και κληρονομήσαμε από τις γιαγιάδες μας. Η καθεμία με τον τρόπο της και παρέα με τους πόνους της κρατάει ζωντανά τα αντικείμενα του παρελθόντος, γιατί η ύπαρξή τους είναι η έμπρακτη απόδειξη πως ήρθαν κι άλλες πριν από εμάς, πως δεν ήμασταν ποτέ μόνες. Πολέμησαν, επιβίωσαν, παντρεύτηκαν, ντύθηκαν. Ένα ύφασμα μπορεί να κουβαλάει πάνω του την ιστορία. Το παρελθόν μπορεί να συνομιλεί με το παρόν και να κοιτάει το μέλλον. Ένα νησί μπορεί να είναι όμορφο τον χειμώνα. Η τέχνη δεν υπάρχει μόνο εκεί που τη δημιουργούμε. Υπάρχει κυρίως εκεί που την ανακαλύπτουμε τυχαία και κυρίως εκεί που την αναζητάμε. Μέχρι το επόμενο πλοίο για Νάξο, η τέχνη μάλλον θα μάς περιμένει εκεί. Όπως και η μνήμη.

Ποιήμα “Πηνελόπη ΙΙ” από την συλλογή ΟΜΗΡΙΚΑ της Φοίβης Γιαννίση