Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα: Παράσταση – μνημείο στην ΕΛΣ

Αν δεν φορούσαν σκουρόχρωμα ρούχα, τα σώματα των 49 περφόρμερ θα έμοιαζαν με φθινοπωρινά φύλλα που γλύφουν τις σκληρές επιφάνειες, και ορμητικά, παρασύρονται από το νερό σε σκοτεινή κατακόμβη. Έρμαια μιας δύναμης καθόδου, ανελέητης, μη αναστρέψιμης, κι όμως μιας δύναμης ενωτικής. Ακόμα κι αν η παράσταση των Γιώργου Κουμεντάκη και Δημήτρη Παπαϊωάννου δεν είχε τον γλαφυρό τίτλο «Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα», από το πρώτο της λεπτό λειτουργεί ως μια λιτανεία θανάτου· και ο θάνατος είναι ενωτικός – ως κοινό και αναπόφευκτο προσκύνημα για όλες και όλους.

Το 1995, οπότε και η παράσταση ανέβαινε για πρώτη φορά σε ελάσσονα  κλίμακα, το «Ρέκβιεμ» ερχόταν ως ένα παραστατικό μνημείο για τα θύματα του Aids: τα απρόσωπα, ανώνυμα, κατατρεγμένα και γι’ αυτό βουβά θύματα. Το μνημείο που, σήμερα, ξαναχτίζεται σε αυτήν εμπλουτισμένη, ιστορική αναβίωση στην Εθνική Λυρική Σκηνή, μοιάζει με μνημείο πεσόντων ορατό σε κάθε βλέμμα, σαν το Σταυρό της Βασιλικής του Ελ Εσκοριάλ. Σήμερα, παρότι η έννοια του πένθους αποσοβείται, οι απανταχού εκατόμβες σωρεύονται σε ανήλιες τάφρους.

Τα στοιβαγμένα σώματα των περφόρμερς του Δημήτρη Παπαϊωάννου.

Βαθύτατα τελετουργικό, έργο μεγαλειώδους θρησκευτικού φορτίου, το «Ρέκβιεμ» παραπέμπει στις ακολουθίες μιας Μεγάλης Εβδομάδας: Μεγάλες Ώρες, Αποκαθήλωση, ένας αναδρομικός Μυστικός Δείπνος κι ένας Γολγοθάς όπου οι Απόστολοι δεν είναι 12 αλλά δεκάδες. Δεν είναι θρησκευτικό, πολλώ δε μάλλον χριστιανικό, το πρόταγμα της παράστασης· εντούτοις αντλεί από την καθηλωτική ποίηση του πένθους, που πουθενά αλλού δεν έχει εκφραστεί τόσο δυναμικά, όσο στο χριστιανικό πάθος.

Πριν πέσουν σ’ αυτή την αχόρταγη στοά, τα μαρτυρικά σώματα – αλήθεια, πόσους μώλωπες, κακώσεις και πόσα τραυματισμένα σκέλη κόστισε αυτή η κάθοδος στους 49 υπερβατικούς περφόρμερς του Δημήτρη Παπαϊωάννου – σχηματίζουν αναγεννησιακά σύμβολα των Αχράντων Παθών. Η καταβίβαση του Χριστού από το Σταυρό – με ευθείες αναφορές στον Ρούμπενς, τον Ρέμπραντ, το Μιχαήλ Άγγελο και την εμβληματική «Pieta», η Ανάσταση του Λαζάρου κατά τον Γκουετσίνο – σε μια σκηνή που παραπέμπει στην εντολή «άρον τον κράββατον σου και περιπάτει» καθώς οι πρωταγωνιστές φορτώνονται τις νεκρικές τους κλίνες και υψώνονται στο φως – την αγιογραφημένη (από ανωνύμους) εικόνα του Χριστού ως «Αμνό του Θεού» που αναπαριστούν οι ανδρικές σκιές καθώς φορτώνονται στους ώμους άψυχα σώματα, η Ανάσταση των Νεκρών του Σινιορέλλι, η ατμόσφαιρα που ο Τζάκοπο Τιντορέττο απέδωσε στον Μυστικό Δείπνο.

Ο Θεόδωρος Κουρεντζής διευθύνει την Ορχήστρα της ΕΛΣ και το Meizon Ensemble.

«Η αγάπη είν’ αργή/ κι όταν φτάνει ούτε μιλάει, ούτ’ ακούει· μονάχα φιλάει και ξαναζωντανεύει το νεκρό, ίσως μάταια», λέει ο αδικοχαμένος Δημήτριος Καπετανάκης στο ποίημα «Lazarus», στίχους του οποίου αποσπασματικά υψώνονται σε προσευχή – ένεκα λιμπρέτου – από το σχήμα του Meizon Ensemble. Η φωνή της υψιφώνου Ξένια Ντορόντοβα – που στις ανάγκες της διανομής οικειοποιείται το ρόλο του Αγγέλου του Θανάτου – κουβαλά ένα μητρικό σπαραγμό σαν υπόμνηση της (θείας) λειτουργίας της Φύσης που γεννάει και θρηνεί· ακατάπαυστα.

Η αλληλουχία των σκηνικών συμβάντων όπως την οραματίστηκε ο Δημήτρης Παπαϊωάννου – ένας κόσμος εικαστικής και κινησιολογικής μυσταγωγίας, όπου το βίαιο ολίσθημα προς το τέλος κοινωνεί και την ψυχική ανύψωση  – είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένη με την εξαίσια μουσική του Γιώργου Κουμεντάκη. Ως συνθέτης, ο, σε παράλληλο χρόνο Καλλιτεχνικός Διευθυντής της ΕΛΣ, φέρει το περίτεχνο στιλ του νέο-μπαρόκ, σε μια μινιμαλιστική παλέτα ρυθμών και διαστάσεων, όπου η παράκληση διαδέχεται την αγωνία, τον εφιάλτη και κορυφώνεται στο αμετάκλητο πένθος. Την ώρα που τα κορμιά σπασμένα, πέφτουν βαριά στη σκάλα του Άδη είναι που ο μαέστρος Θεόδωρος Κουρεντζής (άλλη μια παρουσία – μαρτυρία σε αυτή τη συνάντηση κορυφής) ελευθερώνοντας το εύρος των χεριών του, αλιεύει από τους σολίστ (κατά βάσει εγχόρδων) της Ορχήστρας της ΕΛΣ, τα σπλάχνα μιας επικής και συνάμα ανθρώπινης μελαγχολίας. Εδώ χτυπάει η καρδιά του «Ρέκβιεμ»: στον άνθρωπο που τελετουργείται ως σώμα και λιτανεύεται ως πνεύμα.

Πλάνο από την πολύλεπτη υπόκλιση που απολαμβάνουν οι δημιουργοί και συμμετέχοντες του “Ρέκβιεμ”.

Αν πριν από 30 χρόνια το «Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα» ήταν ένα queer in memoriam των θυμάτων μιας θανατηφόρας ασθένειας και του κοινωνικού αποκλεισμού τους – ως πρώτου θανάτου, ως Σταύρωσης – σήμερα παίρνει ένα άλλο μέγεθος, ανεξαρτήτως φύλου ή ταυτότητας. Είναι το ρέκβιεμ κάθε βίαιου αφανισμού στις κατακόμβες και τα Άουσβιτς των ημερών μας. Είναι ένα έργο ακόμα πιο πολιτικό, αφού είναι ακόμα πιο ανοιχτό στο νέο ουμανισμό.

Ο ήχος της καμπάνας που ‘σβήνει’ στο τέλος της, κατά Κουμεντάκη, σύνθεσης, μοιάζει όσο πένθιμος, άλλο τόσο και αφυπνιστικός. Οι καμπάνες ηχούν και τα στοιβαγμένα σώματα σε κάποια (αγία) Τράπεζα πέφτουν· το ένα μετά το άλλο. Τα σώματα γίνονται πτώματα. Μέχρι την πτώση και του τελευταίου, η παράσταση ‘λειτουργεί’. Όταν σημάνει το τέλος της παράστασης, θα σημάνει και το τέλος του έρωτα. Αλλά όπως είχε πει και ο Λεονάρντο Ντα Βίντσι «είναι ευκολότερο ν’ αντιστέκεσαι στην αρχή, παρά στο τέλος».