Στην πρόβα: «Μπεν και ΄Ιμο» – Δύο ιδιοφυίες της βρετανικής μουσικής ζωντανεύουν ξανά

Πρώτη φορά βλέπω κόκκινο ριντό στην Εναλλακτική Σκηνή της ΕΛΣ. Μπροστά του στέκονται η Αγγελική Παπαθεμελή και ο Άρης Μπαλής. «Είσαι κι εσύ συνθέτις, ΄Ιμο. Πες το, είμαι συνθέτις» λέει ο δεύτερος και η πρώτη απαντά: «δεν είμαι αρκετά καλή. Ένας συνθέτης είναι κάτι πολύ ξεχωριστό. Οι συνθέτες είναι πραγματικά οι πιο συναρπαστικοί άνθρωποι που έχουν υπάρξει ποτέ». Τα λόγια τους είναι δανεικά. Είναι τα λόγια που ο Βρετανός – σταρ του in yer face theater –  Μαρκ Ρέϊβενχιλ έχει βάλει στο στόμα του Μπεν και της Ίμο. Η΄ αλλιώς του Μπέντζαμιν Μπρίττεν και της Ίμοτζεν Χολστ: δύο από τις σημαντικότερες φυσιογνωμίες της μεταπολεμικής βρετανικής μουσικής.

Πλάνο από την εναρκτήρια σκηνή της παράστασης. @Ανδρέας Σιμόπουλος

Ο Γιώργος Σκεύας, θιασώτης του έργου του Ρέϊβενχιλ (έχει σκηνοθετήσει πρόσφατα τη «Ράβδο») εντόπισε το νέο του κείμενο που ανέβηκε το 2024 από τον θίασο του Royal Shakespeare Company στο Swan Theatre και το 2025 στο Orange Tree του Λονδίνου. Μια μυθοπλασία πάνω στην πραγματική σχέση δύο μουσικών ιδιοφυών. Ένα έργο που εξελίσσεται, μετά το τέλος του Β΄Παγκοσμίου Πολέμου, το 1953 στη Βρετανία – εν όψει της στέψης της βασίλισσας Ελισάβετ – αλλά διατυπώνεται με τη γλώσσα του 21^ου αιώνα. Ένα θεατρικό έργο που έχει κεντρικούς ήρωες δύο συνθέτες,  αλλά δεν είναι μουσικό θέατρο. Και απομένουν 24 ώρες για την πρεμιέρα του.

Πίσω από τη βελούδινη αυλαία, εμφανίζεται ένα αστικό βρετανικό σπίτι με θέα τη θάλασσα: είναι η ακριβής απεικόνιση της κατοικίας του Μπέντζαμιν Μπρίττεν, όπως την αποτύπωσε ο σκηνογράφος της παράστασης Γιάννης Κατρανίτσας. Τώρα ο Μπεν του Άρη Μπαλή κάθεται στο πιάνο και παίζει τις πρώτες νότες της «Γκλοριάνα», της όπερας που θα συνοδεύσει τη βασιλική στέψη – για πρώτη φορά επιχορηγούμενη από το βρετανικό κράτος. Η Ίμο της Αγγελική Παπαθεμελή, βοηθός του στη διαδικασία, τον αγκαλιάζει σφιχτά στο άκουσμα τους. «Είσαι η αναγέννηση της βρετανικής μουσικής» του λέει γενναιόδωρα. Το χτίσιμο αυτής της παράξενης σχέσης έχει κιόλας ξεκινήσει. Το χρονικό αυτής της συνεργασίας όπως το φαντάστηκε ο Ρέϊβενχιλ.

Το σκηνικό του Γιάννη Κατρανίτσα αναπαριστά με ακρίβεια το πραγματικό σπίτι του Μπέντζαμιν Μπρίττεν. @Ανδρέας Σιμόπουλος

«Είναι απρόβλεπτες οι πλευρές των ηρώων που αποκαλύπτονται μέσα από τη γλώσσα του Μαρκ Ρέϊβενχιλ. Εκεί που είναι τρυφερές, εκεί μπορούν ν’ ανοίξουν και πληγές. Είναι ένα πολύ έξυπνο έργο, διόλου τυχαίο που τιτλοφορείται με τα μικρά, χαϊδευτικά ονόματα των προσώπων. Τους προσεγγίζει πέρα από την ιστορική τους διάσταση, πέραν από τις σημαντικές τους ιδιότητες. Μας τους κάνει οικείους την ώρα που και οι δύο προσπαθούν να πετύχουν μια, μεταξύ τους, οικειότητα: αναγκάζονται να συνεργαστούν, να συνυπάρξουν με όποιο κόστος», παρατηρεί ο Γιώργος Σκεύας που επέλεξε το έργο, το πιο νεόκοπο κείμενο με το οποίο έχει καταπιαστεί στην πορεία του.
«Δείτε μια εξαιρετική αντίφαση», προτρέπει. «Ο Μαρκ Ρέϊβενχιλ γράφει σήμερα για το τότε, 75 χρόνια πριν. Είναι μια πολύ ωραία ματιά στο πως εκφράζεται μια ιστορική πραγματικότητα – σίγουρα με γλώσσα σύγχρονη». Οι ηθοποιοί συνεχίζουν στο πέρασμα της γενικής πρόβας και η προτροπή του Σκεύα ζωντανεύει: «Και τώρα όλοι λένε ‘Η Ευρώπη αναρρώνει. Και στη Βρετανία άνθηση! Τι ωραία!’. Νέα ελισαβετιανή εποχή. Μπούρδες. Ανά πάσα στιγμή μπορεί να γυρίσει – κι όλο το σκοτάδι να ξανάρθει», λέει αυστηρά ο Μπεν και η Ίμο προσθέτει, σαν να μιλούν το 2026. «Πρέπει να φτιάχνουμε μουσική. Ιδίως μέσα στο σκοτάδι».

Ο σκηνοθέτης Γιώργος Σκεύας στο διάλειμμα της πρόβας με τους πρωταγωνιστές του, Άρη Μπαλή και Αγγελική Παπαθεμελή. @Γιάννης Αντώνογλου

Οι δύο συμπρωταγωνιστές συμφωνούν πως το «Μπεν και Ίμο» είναι από τα πιο ωραία έργα που έχουν μελετήσει. Ο Άρης Μπαλής υπερθεματίζει για το «διαρκές του παρελθόντος, μέσα από μια νέα δραματουργία», ενώ η Αγγελική Παπαθεμελή εντοπίζει το διακύβευμα του έργου στη σχέση των δύο ηρώων: «το κείμενο περνάει από όλες τις εκφάνσεις και τις συνάψεις που μπορεί να πάρει μια σχέση. Ανάμεσα στον Μπεν και την Ίμο δημιουργείται άλλοτε μια σχέση γονεϊκή, άλλοτε συντροφική – ακόμα και ερωτική – και φυσικά συνεργατική αλλά και συχνά συγκρουσιακή. Η Ίμοτζεν Χολστ ήταν μια πολύ γενναία γυναίκα. Επέλεξε να μην παντρευτεί, να μην κάνει οικογένεια και παιδιά, αλλά να ζήσει σαν χίπισσα, με τεράστια αγάπη για τη μουσική· ακόμα και στη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου αφοσιώθηκε στο να καταγράφει παραδοσιακά τραγούδια σε όλη τη Βρετανία. Αγάπησε και θαύμασε πολύ τον Μπέντζαμιν γι’ αυτό και έζησε μαζί του για χρόνια – ήταν μια τρίτη παρουσία στην σχέση του με τον Πίτερ».

Ο Άρης Μπαλής απολαμβάνει εξίσου το ανάγλυφο της γραφής του Ρέιβενχιλ για τον Μπρίττεν. «Ο Μπεν μοιάζει με ένα μεγάλο παιδί ή μάλλον με ένα παιδί που δεν μεγάλωσε ποτέ. Τον συναντάμε τη στιγμή που για πρώτη φορά του ανατίθεται μια εθνική όπερα με αυστηρό χρονοδιάγραμμα – το οποίο μέχρι τότε δεν ακολουθούσε. Βρίσκεται σε τρομακτική πίεση, φοβάται πως θα αποτύχει κι ενώ έχει ανάγκη από αγάπη, με μεγάλη ευκολία γίνεται τοξικός προς την Ίμο. Αισθάνομαι πως το έργο σε μια στροφή του, υπογραμμίζει έντονα το πως οι γυναίκες εκείνη την εποχή, παρά τη δημιουργική τους φύση, έμεναν στο παρασκήνιο· λειτουργούσαν στη σκιά των ανδρών».

Συχνά συγκρουσιακή η σχέση του Μπέντζαμιν Μπρίττεν και της Ίμοτζεν Χολστ. @Ανδρέας Σιμόπουλος

Και οι δύο συμφωνούν πως η υπόδυση ιστορικών προσώπων και δη καλλιτεχνών έχει ενδιαφέρον μέχρι το σημείο όπου «τα ιστορικά ονόματα αποκτούν πρόσωπο». Η Αγγελική Παπαθεμελή έχει παρακολουθήσει βίντεο και έχει διαβάσει πολλά για την ΄Ιμοτζεν Χολστ, εντούτοις όχι για να την κοπιάρει ή να φτιάξει μια σκηνική ρέπλικα της, αλλά για να την κατανοήσει.
Ο Άρης Μπαλής, στη δεύτερη απόπειρα του, να προσεγγίσει εμβληματικές φυσιογνωμίες της μουσικής μετά τον «Αποτυχημένο» του Τόμας Μπέρνχαρντ (που θριάμβευσε στην Εναλλακτική Σκηνή) λέει πως η σύνδεση με ένα χαρακτήρα – καλλιτέχνη τον οδηγεί στο συμπέρασμα πως «παρά τα διαφορετικά μεγέθη, η καλλιτεχνική διαδικασία και αναζήτηση είναι ίδια. Η αβεβαιότητα, η ανασφάλεια, οι στόχοι, η διαρκής ανάγκη για επαναπροσδιορισμό πάντα ορίζουν την καλλιτεχνική ζωή. Και μπορεί στην περίπτωση του Μπεν και της Ίμο η απόσταση να μου φαίνεται τεράστια, την ίδια ώρα όμως είναι πολύ κοντινή».

Ο Άρης Μπαλής @Γιάννης Αντώνογλου

Ο Μαρκ Ρέϊβενχιλ, ύστερα από παραγγελία του BBC3 έγραψε μια πρώτη εκδοχή του «Μπεν και Ίμο» ως ένα ραδιοφωνικό θεατρικό έργο. Αφορμή τότε, το 2013, ήταν η συμπλήρωση 100 χρόνων από τη γέννηση του Μπέντζαμιν Μπρίττεν. Στη διάρκεια της πανδημίας επεξεργάστηκε μια νέα εκδοχή του υλικού, η οποία έκανε το σκηνικό της ντεμπούτο το 2024. Το έργο διακρίνεται σε 11 σκηνές και καταγράφει τους εννέα μήνες δημιουργίας και… κυοφορίας της «Γκλοριάνα», καθώς η σχέση των δύο ηρώων περνά από 40 κύματα.
Η σκηνοθεσία του εστιάζει αφενός στη χρονική απόσταση μεταξύ των επεισοδίων «στον τρόπο που λειτουργεί ο χρόνος στο θέατρο», όπως λέει κι έπειτα στη δημιουργική διαχείριση ενός τυπικού έργου πρόζας ώστε να μοιάζει με μουσικό έργο. «Το έργο αυτό θα μπορούσε να ανέβει κάλλιστα ως θέατρο δωματίου. Και σε ένα βαθμό ακολουθώ αυτό το σχήμα, αντλώντας από την παράδοση του αγγλικού θεάτρου, από το πνεύμα του Νόελ Κάουαρντ λόγου χάρη. Όμως, νομίζω ότι ταιριάζει στην αντίληψη της Εναλλακτικής Σκηνής. Όχι μόνο για την κλίμακα και την ενέργεια του χώρου, όσο γιατί η γλώσσα του Ρέιβνεχιλ είναι αιχμηρή, κοφτή, άρα και μουσική γλώσσα. Και δεν θα διστάσουμε να την εμπλουτίσουμε αναπάντεχα με μουσική. Μου φαίνεται πως είναι πολύ γοητευτική αυτή η συνάντηση».

Η Αγγελική Παπαθεμελή. @Γιάννης Αντώνογλου

Έτσι, η παράσταση διανθίζεται με λίγα αποσπάσματα από την «Γκλοριάνα», αλλά κυρίως γίνεται πεδίο αυτοσχεδιασμού για τη μουσικό Σήμη Τσιλαλή αφού ενορχηστρώνει και διασκευάει έργα των δύο συνθετών ενώ παράλληλα δημιουργεί και πρωτότυπο υλικό. «Είναι παράδοξο που ακούμε ελάχιστα αποσπάσματα από την ‘Γκλοριάνα’ ενώ η παρουσία του έργου πρωταγωνιστεί. Έχει σημασία αυτό, γιατί αισθάνομαι πως στο τέλος η Γκλοριάνα προσωποποιείται» σχολιάζει η Αγγελική Παπαθεμελή. Πιστεύει εξάλλου, πως πέρα από τις προσωπικότητες και τις σχέσεις τους, ο Μαρκ Ρέϊβεχιλ έγραψε ένα έργο για να αποθεώσει την αξία της μουσικής. «Μας εξοικειώνει με ανθρώπους, η ύπαρξη των οποίων είναι ταυτισμένη με τη μουσική. Κάτι που μεταδίδουν και στους άλλους γύρω τους. Τί κρίμα, λοιπόν, που η μουσική λείπει από τη ζωή των σύγχρονων ανθρώπων» προσθέτει. Όπως παρατηρεί και η ηρωίδα της «τι νόημα έχει να είσαι ιδιοφυΐα, αν δεν υπάρχει μια κοινότητα που να αγαπάει τη μουσική, να τη μελετάει, να τη δημιουργεί;».

Το «Μπεν και Ίμο» κάνει πρεμιέρα την Παρασκευή 22 Ιανουαρίου στην Εναλλακτική Σκηνή όπου και θα παιχτεί για 15 βραδιές.