Λυδία Δαμπασίνα: Ο πλανήτης πλησιάζει σε μια «κόκκινη γραμμή»

Μια «Κόκκινη γραμμή» για κάποιους μπορεί να σημαίνει ένα όριο που είναι επικίνδυνο να ξεπεραστεί και για άλλους μπορεί να αποτελεί ένα νήμα που σηματοδοτεί τη συνέχεια… Για την εικαστικό Λυδία Δαμπασίνα, που επέλεξε αυτόν τον τίτλο για τη μεγάλη έκθεση έργων της στη Δημοτική Πινακοθήκη Χανίων, φαίνεται να σημαίνει και τα δύο.

Έργα της τελευταίας εικοσαετίας, αλλά και κάποια παλαιότερα, 70 συνολικά, φιλοξενούνται μέχρι και τις 19 Απριλίου στη φιλόξενη Πινακοθήκη του Δήμου, στα Χανιά, σε επιμέλεια Κωνσταντίνου Πρώιμου, υπό τον γενικό τίτλο «Red Line», κόκκινη γραμμή. Αυτή η «Κόκκινη γραμμή» υποδέχεται τον επισκέπτη της έκθεσης, με τη μορφή ταμειακών αποδείξεων περασμένων σε ένα ατσάλινο νήμα μήκους οκτώ μέτρων. «Όλες αυτές είναι δικές μου, τις κρατώ από τη στιγμή που μας υποχρέωσαν να τις μαζεύουμε», λέει η εικαστικός, για να συμπληρώσει χαμογελώντας: «Υποτίθεται ότι έπρεπε να τις κρατήσουμε για πέντε χρόνια. Μπορώ να σας διαβεβαιώσω ότι είναι όλες πια σχεδόν σβησμένες»…

Τα έργα που παρουσιάζει στην έκθεση συνδυάζουν μια ποικιλία μέσων: ζωγραφική, βίντεο, φωτογραφία, εγκαταστάσεις και «έτοιμα αντικείμενα», readymades. Το εικαστικό της ιδίωμα είναι συχνά αρκετά ευανάγνωστο για τον επισκέπτη, χωρίς ποτέ να γίνεται κραυγαλέο, όπως δείχνει και το πρώτο έργο της έκθεσης, που αποτελείται από ένα μαχαίρι τοποθετημένο σε ένα κόκαλο: Ειρωνικό και ταυτόχρονα προτρεπτικό, «το μαχαίρι στο κόκαλο είναι μια έκφραση που με αντιπροσωπεύει», λέει.

Τα έργα της Λυδίας Δαμπασίνα εκφράζουν με τρόπο ευθύ την αγωνία μπροστά στις μεγάλες προκλήσεις που αντιμετωπίζει ο σύγχρονος κόσμος και ο πλανήτης, από την οικολογική και την οικονομική κρίση μέχρι τη μεταναστευτική/προσφυγική κρίση και την άνοδο της μισαλλοδοξίας στις σύγχρονες κοινωνίες.

Είναι χαρακτηριστικό, ως προς αυτήν ακριβώς την κορύφωση της μισαλλοδοξίας και στις δύο πατρίδες της, τη Γαλλία και την Ελλάδα, η εγκατάσταση «Μελαγχολία» (2025). Πρόκειται για ένα ιδιαίτερο έργο, καθώς σπάνια συναντάμε τον συνδυασμό ενός ready-made αντικειμένου με φωτογραφία. Στη φωτογραφία εικονίζεται ο γαμπρός της, που είναι μουσουλμάνος, και κάποτε υπήρξε μετανάστης χωρίς χαρτιά, σε συνδυασμό με ένα κείμενο από την «Ελευθεροτυπία», με τίτλο «Η μελαγχολία της πατρίδας μετά τις ειδήσεις των οκτώ». Μπροστά από τη φωτογραφία βρίσκεται ένα μουσουλμανικό χαλί προσευχής, ένα από τα τρία που είχαν διασώσει και φέρει μαζί τους από τη Μικρά Ασία οι πρόγονοι της εικαστικού.

Τα τρία αυτά χαλιά τα είχε εκθέσει το 2007 στην εκκλησία του αγίου Ευσταθίου, στο Παρίσι, με τίτλο «Πραγματικές ελευθερίες». Σε εκείνη την εγκατάσταση, πολύ πριν το προσφυγικό κύμα σαρώσει την Ευρώπη, κάτω από τα χαλιά υπήρχαν 100 ζευγάρια παπούτσια. «Μίλησα πρόσφατα με τον ιερέα, που είναι και ένας πολύ δυναμικός επιμελητής σύγχρονης τέχνης, και μου είπε πως αυτό το έργο θα ήταν αδύνατον πλέον να εκτεθεί στην εκκλησία, εξαιτίας του φανατισμού που έχει επικρατήσει».

Είναι λοιπόν φανερό πως, για την εικαστικό, η «κόκκινη γραμμή» είναι και ένα όριο το οποίο πρέπει, πάση θυσία, να μην υπερβούμε.

Πάρα πολύ κοντά. Η καταστροφή του περιβάλλοντος είναι, πιστεύω, πολύ σημαντική. Και δεν το συνειδητοποιώ αυτό τώρα: Όταν εγκαταστάθηκα στη Γαλλία, το 1976, έκανα, ανάμεσα σε άλλα, και βιολογικές καλλιέργειες. Ήμασταν, βλέπετε, λίγο παιδιά του Μάη του ’68… Σήμερα όμως, ο τρόπος που διαχειριζόμαστε την έννοια της «πράσινης» ανάπτυξης είναι βασισμένος στο ίδιο βιομηχανικό μοντέλο του κέρδους, χωρίς καμία σχέση με το περιβάλλον. Αυτή τη στιγμή καταστρέφουμε όλα τα ελληνικά βουνά, καταστρέφουμε τη χώρα μας. Είτε με αυτό που συμβαίνει με τη γεωργία και την κτηνοτροφία, είτε με αυτό που συμβαίνει με τις ανεμογεννήτριες κ.λπ. Γι’ αυτό έκανα και το έργο «Όλυμπος offshore»… δηλαδή τι άλλο θα κάνουμε; Θα βάλουμε και καμιά ανεμογεννήτρια πάνω στον Όλυμπο;

Μπορεί τα έργα μου να είναι, κατά κάποιο τρόπο, πολύ ευανάγνωστα. Το να δεις σε μια εικόνα ένα πραγματικό μαχαίρι να μπαίνει στο κόκαλο είναι ίσως απλοϊκό, αλλά, συγχρόνως, νομίζω ότι σε βάζει σε μια άλλου είδους σκέψη. Δεν πιστεύω ότι χρειάζεται να κρύψω το σύμβολο για να δείξω ότι έχω καταλάβει καλύτερα κάτι…

Λυδία Δαμπασίνα, detail, Κόκκινη γραμμή, (2019) 2025, 10.000 ταμειακές αποδείξεις, ατσάλινη ράβδος, © photo Manolis Baboussis

Ίσως να φαίνεται ότι είναι «πολιτικό» το έργο μου, αλλά καταπιάνομαι με κάτι που με απασχολεί, δεν κάνω πολιτική τέχνη. Για μένα, η πραγματική πολιτικοποιημένη δράση θα έπρεπε να είναι σε κάποιο κίνημα…

Πιθανόν αναφέρεστε σε έργα όπως το «1996», που εμπνέεται από την κρίση με τις «τρελές αγελάδες», γι’ αυτό και χρησιμοποίησα ήχο από καμπάνες που χτυπούν πένθιμα, σαν να ήταν Μεγάλη Παρασκευή. Τότε ήταν η πρώτη φορά που η ανθρωπότητα έχασε την εμπιστοσύνη της στο κρέας, στην ίδια της τη διατροφή. Αυτό το έργο, λοιπόν, ναι, κατά κάποιο τρόπο μπορούμε να το πούμε «πολιτικό».

Στην οικογένειά μου έχουμε μουσουλμάνους, εβραίους, καθολικούς, ορθόδοξους και άθεους, οπότε όλα αυτά τα αντιμετωπίζουμε με έναν τρόπο τελείως φυσιολογικό, όπως θα έπρεπε να είναι, άλλωστε. Αλλά αυτό που συμβαίνει αυτή τη στιγμή, στην Παλαιστίνη για παράδειγμα, είναι φοβερό. Σαν πολίτης δεν ξέρεις πού να τοποθετηθείς πλέον. Διάβαζα πως μια γαλλίδα ηθοποιός, επειδή έκανε ένα σκετς για την Παλαιστίνη, έχασε τη δουλειά της και πια δεν την προσλαμβάνουν πουθενά. Για ποιο λόγο; Για ποιο λόγο επιτρέπεται στο Ισραήλ να λάβει μέρος στη Eurovision και όχι στη Ρωσία; Για ποιο λόγο αυτή η διαφορετική στάση;

Λυδία Δαμπασίνα, Η μελαγχολία της πατρίδας μετά τις ειδήσεις των οκτώ, εγκατάσταση, 2025, χαλί προσευχής, διαστάσεις μεταβλητές © photo Manolis Baboussis

«Κι όλα αυτά για να φτάσω στο σχήμα του αυγού», όπως λέει η σοφή ρήση του Πικάσο. Έχω μετακομίσει δεκάδες φορές στη ζωή μου και κάθε φορά ξεφορτωνόμουν σχεδόν τα πάντα. Δεν μου αρέσει να έχω πολλά πράγματα, ούτε στο σπίτι μου ούτε στη ζωή μου, οπότε αυτό περνάει και στην τέχνη μου. Πιστεύω πως όλα πρέπει να διέπονται από μια λιτή αρμονία.

Κάθε φορά που θέλω να πω κάτι, επιλέγω και το μέσο που με διευκολύνει να το πω. Είναι αλήθεια ότι πάντα μου άρεσε πάρα πολύ η φωτογραφία. Ζούσα με φωτογράφους και η φωτογραφία ήταν μέρος της ζωής μου. Περπατούσαμε έχοντας πάντα έτοιμη τη φωτογραφική μηχανή και μετά τυπώναμε μόνοι μας… Μου αρέσει επίσης πολύ το βίντεο, αλλά εκείνο που αγαπώ πιο πολύ είναι να συνδυάζω τον λόγο με την εικόνα. Αυτή η δουλειά μου αρέσει πιο πολύ απ’ όλα.

Τυχαία είναι η συνάντησή μου με τα διάφορα αντικείμενα που χρησιμοποιώ. Το αντικείμενο υπάρχει κάπου μέσα μου, και ξαφνικά το βλέπω μπροστά μου, το συναντώ. Ποτέ δεν συλλέγω αντικείμενα, γιατί δεν μπορώ να έχω πολλά πράγματα, οπότε όταν το βλέπω, αισθάνομαι σαν να με περίμενε. Είναι, λοιπόν, μια τυχαία συνάντηση. Το ίδιο συμβαίνει και με τη σχέση κειμένου και εικόνας: ούτε ήρθε το ένα πρώτο ούτε το άλλο δεύτερο, αλλά λες και έγινε μια τυχαία συνάντησή τους.

Λυδία Δαμπασινα, Ατιτλο, 2010-2023, κόκκαλο αγελάδας, μαχαίρι, 35x30x30εκ, © photo Manolis Baboussis