Θα’ ναι σαν να μπαίνει η Άνοιξη: Η ελληνική πρωτοπορία στο ΕΜΣΤ

Ίσως να είναι ιδέα μου, αλλά νομίζω πως έχουμε καιρό να επιστρέψουμε στο ΕΜΣΤ – τουλάχιστον με λέξεις σε κείμενο. Λίγο πριν υποδεχτούμε την Άνοιξη – τουλάχιστον θεωρητικά – το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης μάς προτρέπει να δούμε (ξανά) την τέχνη με τρόπο που δεν αναγνωρίζαμε πως υπάρχει. Στις 2 Απριλίου εγκαινιάζονται τρεις νέες ατομικές εκθέσεις καλλιτεχνών που άνθισαν ανάμεσα στις τελευταίες δεκαετίες του προηγούμενου αιώνα. Τρεις καλλιτέχνες που δεν είναι πια στη ζωή, όμως κατόρθωσαν στην πορεία τους να επαναπροσδιορίσουν την ελληνική πρωτοπορία των δεκαετιών από το 1950-1980.

Η Νίκη Καναγκίνη (1933-2008), ο Στάθης Λογοθέτης (1925-1997) και ο Γιάννης Χρήστου (1926-1970) είναι τρεις προσωπικότητες που μπορεί να μην είναι ευρέως γνωστές στο κοινό, ωστόσο η δουλειά και των τριών αυτών σημαντικών καλλιτεχνών ξεπέρασε κατά πολύ τα όρια της χώρας μας αλλά και την άποψη που θέλει την ελληνική τέχνη να μη συνομιλεί με τα διεθνή ρεύματα αλλά να την ακολουθεί. Όπως είπε και η καλλιτεχνική διευθύντρια του μουσείου, Κατερίνα Γρέγου, «Δεν ήταν περιπτώσεις καλλιτεχνών που αντέγραφαν πράγματα, ήταν μέσα στη ζύμωση της ίδιας της διεθνούς πρωτοπορίας».

Νίκη Καναγκίνη, Η σιωπή δεν είναι χρυσός, 1974, Τυπογραφική μελάνη, μολύβι, μαρκαδόρος, επικολλήσεις λετρασέτ – Συλλογή Ειρήνης Παναγοπούλου

Αυτή τους η ιδιότητα – ενός καλλιτέχνη ή καλλιτέχνιδας που δεν ακολουθεί κάποια κινήματα αλλά τα σχηματίζει – είχε ως αποτέλεσμα, αυτές οι μορφές, να έχουν κάπως αποκοπεί από τη μετέπειτα μελέτη, έκθεση και καταξίωση της δουλειάς τους από θεσμικούς και μη παράγοντες. Σήμερα, όπου η τέχνη βρίσκεται σε ένα σημείο καμπής – μόνιμης επανάληψης – είναι ίσως πιο εύκολο, κοιτάζοντας πιο προσεκτικά το παρελθόν, να αναγνωρίσουμε το αντίκτυπο που είχε η τέχνη και των τριών στο σχηματισμό και την εξέλιξη της γενικότερης ιστροία της τέχνης. Ωστόσο αυτή τους η ιδιότητα αποτελεί και το μοναδικό κοινό μεταξύ τριών καλλιτεχνών που διαφέρουν σε καλλιτεχνικά μέσα και είδος αλλά και σε πλαίσιο. Συνδέονται παρ’ όλα αυτά με ένα «κοινό νήμα», σύμφωνα με τη Γρέγου, «τον κοσμοπολιτισμό». Ανάμεσα στα 4 επίπεδα του κτηρίου της Καλλιρόης, οι επιμελητές, οι σκηνογράφοι, οι συγγενείς ή αρμόδιοι διαχείρισης των έργων και των αρχείων των καλλιτεχνών και όλοι οι υπάλληλοι του Μουσείου, έχουν χτίσει τρεις ιστορίες που μπορεί να μην συναντιούνται ποτέ αλλά εξελίσσονται σε παράλληλο χρόνο.

Πορτρέτο της Νίκης Καναγκίνη, π. 1975. © Αρχείο Νίκης Καναγκίνη

«πολλά πράγματα / μου τα είπαν όλα. / Όχι μονάχα μ’ άγγιζαν / ή τ’ άγγιζε το χέρι μου, / αλλά συντρόφεψαν / έτσι την ύπαρξή μου». Αυτό το απόσπασμα από το ποίημα του Πάμπλο Νερούδα, «Ωδή στα πράγματα», κρύβει μέσα μάλλον όλη τη νοοτροπία μίας εκ των σημαντικότερων καλλιτεχνών της μεταπολεμικής τέχνης στην Ελλάδα, της Νίκης Καναγκίνη. Από το ποίημα του Χιλιανού ποιητή δανείζεται και τον τίτλο της η μεγαλύτερη αναδρομική έκθεση που έχει γίνει ποτέ για την καλλιτέχνιδα – καθώς το συγκεκριμένο ποίημα βρίσκεται πολύ συχνά στις σημειώσεις της και φαίνεται να την εκφράζει. Η σχέση των αντικειμένων με την ίδια τη ζωή και την καθημερινότητα, με την πράξη. Ο επιτελεστικός τους χαρακτήρας και ο ευρύτερος κόσμος των αισθήσεων. Όλα αυτά είναι ζητήματα που απασχόλησαν την καλλιτέχνιδα καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής και της δημιουργίας της. Η τέχνη της αποτελείται από «τη σχέση του έργου της με τις εφαρμοσμένες τέχνες, την κριτική της πάνω στη γλώσσα του μοντερνισμού και τον στοχασμό της πάνω στην έμφυλη ταυτότητα και την ‘έμφυλη συνθήκη’», όπως μας εξήγησε η επιμελήτρια της έκθεσης, Τίνα Πανδή.

Ωδή στα πράγματα, 1990 Μεταλλικά τραπέζια, πηλός, ξύλο, μέταλλα, κλωστές, δέρμα φιδιού Φωτογραφία: Πάρις Ταβιτιάν

Για την ίδια ήταν μείζονος σημασίας ο «πιθανός θεατής-αναγνώστης», η εμπειρία του και ο στοχασμός και η περισυλλογή που θα συμβεί γύρω από το έργο της. Την γοητεύει ο κόσμος των αντικειμένων, όχι για τα ίδια τα πράγματα αλλά για τη ζωή που μπορούν να τους δώσουν οι έννοιες, οι άνθρωποι, οι συνθήκες. Μία από τις ενότητες μέσα στην ίδια την έκθεση είναι η ενότητα έργων με γενικό τίτλο «εν οίκω», όπου η καλλιτέχνιδα «εστιάζει στη διερεύνηση της γυναικείας ταυτότητας, μετασχηματίζοντας στερεοτυπικές αναπαραστάσεις του φύλου», αναφέρει η Πανδή. Ένα από τα πιο γνωστά της έργα και προσωπικό αγαπημένο, μετά το «Η σιωπή δεν είναι χρυσός», είναι η εγκατάσταση με μία ξύλινη απλώστρα – ξεκάθαρο σύμβολο των οικιακών «γυναικείων» τότε εργασιών – όπου η ίδια εκμεταλλεύεται για να απλώσει τις μεταξοτυπίες της.

Εν οίκω, 1975–1991 Εγκατάσταση Μικτά μέσα Συλλογή Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ)

Η συμμετοχική και κοινωνιολογική διάσταση του έργου τέχνης, η προσήλωσή της και η γοητεία του κόσμου των αντικειμένων και η μνήμη είναι τα βασικά χαρακτηριστικά της τέχνης μιας γυναίκας καλλιτέχνιδας, που στα βιβλία της ιστορίας της τέχνης οι σελίδες περιμένουν να καταγράψουν το έργο της, που είναι πιο επίκαιρο από ποτέ.

Ο Γιάννης Χρήστου στον αρχαιολογικό χώρο των Δελφών, c.1963 © Αρχείο Γιάννη Χρήστου – Κέντρο Ερευνών και Τεκμηρίωσης Ωδείου Αθηνών

Η δεύτερη έκθεση που εγκαινιάζεται την Πέμπτη 2 Απριλίου, επίσης στον 3ο όροφο, αφορά μία από τις μεγάλες μορφές της μουσικής πρωτοπορίας του 20ού αιώνα, που όμως «παραμένει ακόμα ελλειπτικά γνωστός στο καλλιτεχνικό σύμπαν». Ο Γιάννης Χρήστου χαρακτηρίζεται ως «ένας μοναδικός φιλόσοφος των ήχων», που δυστυχώς έφυγε πάρα πολύ νωρίς (μόλις 34 χρονών) σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα, στερώντας πιθανότατα στον κόσμο και στην τέχνη μουσικά αριστουργήματα.

Αναπαράστασις Ι: αστρωνκατοιδανυκτερωνομηγυριν, παρτιτούρα για τον βαρύτονο σολίστ, 1968. Σχεδιασμένη από τον Νίκο Αυγέρη. ©Αρχείο Γιάννη Χρήστου / Κέντρο Ερευνών και Τεκμηρίωσης Ωδείου Αθηνών

Η έκθεση που ανοίγει στο ΕΜΣΤ προς τιμήν του είναι η δεύτερη συνεργασία του Ωδείου Αθηνών και του Μουσείου (η πρώτη ήταν εκείνη με τον Γιάννη Ξενάκη). «Ο Γιάννης Χρήστου ήταν μια τεράστια προσωπικότητα», αναφέρει ο Πρόεδρος του Ωδείου Αθηνών, Νίκος Τσούχλος και συνεχίζει ευχαριστώντας το ΕΜΣΤ για «το άνοιγμα και τον ευφάνταστο τρόπο» που αντιμετώπισαν όλο το αρχειακό υλικό αλλά και την ίδια την έκθεσή. Σύμφωνα με τον επιμελητή της, Κωστή Ζουλιάτη, αυτή είναι μια διαφορετική έκθεση: «Δεν είναι μία έκθεση με τα ίδια τα έργα», αλλά σαν ένα ταξίδι στον χρόνο της δημιουργίας τους. «Μία καταβύθιση στον τρόπο σκέψης του και πράξης του». Τουλάχιστον για όσα γνωρίζουμε, καθώς πολλά κομμάτια της δουλειάς του αποτελούν μυστήριο μέχρι και σήμερα.

Αναπαράστασις ΙΙΙ: Ο πιανίστας, στιγμιότυπο από πρόβα. Ο ΓΧ μαζί με τον αρχιμουσικό Θόδωρο Αντωνίου και τον
Γρηγόρη Σεμιτέκολο στο Υπόγειο του Θεάτρου Τέχνης, κατά την προετοιμασία της πρώτης παγκόσμιας εκτέλεσης (Μόναχο, 13.11.1969). ©Αρχείο Γιάννη Χρήστου / Κέντρο Ερευνών και Τεκμηρίωσης Ωδείου Αθηνών

Η έκθεση παίρνει τη μορφή μιας παρτιτούρας αλλά και ενός αμφίδρομου χρονολογίου, το οποίο ακολουθεί την παρουσία του συνθέτη καθώς αυτή εξελίσσεται στον χρόνο, αλλά και καθώς ανοίγεται στον χώρο. Φωτογραφίες, παρτιτούρες, βιβλία, αλληλογραφία, φιλοσοφικά κείμενα, χειρόγραφες σημειώσεις, καθώς και αντικείμενα από το προσωπικό εργαστήριο του Χρήστου, συνθέτουν το υλικό της έκθεσης που επιμελείται ο Κωστής Ζουλιάτης, σε σχεδιασμό από την αρχιτέκτονα Θάλεια Μέλισσα. Ένα δωμάτιο που παίζει μόνιμα μουσική «αγκαλιάζει» τον επισκέπτη και, συγκεκριμένα, στην «αίθουσα μυστηρίου» (ένα δωμάτιο μέσα στον ίδιο χώρο) οι επισκέπτες μπορούν να ακούσουν ένα ολόκληρο έργο του «σαν μια αρχαία τελετουργία». Ο Γιάννης Χρήστου, όπως υπογραμμίζεται και στο επιμελητικό σημείωμα, «μοιάζει με έναν δημιουργό που στοχάζεται μέσα από την πράξη του, έναν στοχασμό που αυτός καθαυτός αποτελεί».

Πορτραίτο του Στάθη Λογοθέτη μπροστά από την επιτόπια παρέμβαση Συσχετίσεις στο Πόρτο Ράφτη, 1975 Ευγενική παραχώρηση της Julia Logothetis

Στο ισόγειο του Μουσείου βρίσκεται η τρίτη έκθεση που φέρνει την Άνοιξη στο ΕΜΣΤ, μια μεγάλη αναδρομική έκθεση του σημαντικού Έλληνα ζωγράφου Στάθη Λογοθέτη, 29 χρόνια μετά τον θάνατό του. Η έκθεση αποσκοπεί σε μια επανεκτίμηση της καθοριστικής συμβολής του στη σύγχρονη τέχνη στην Ελλάδα. Ο Λογοθέτης είναι μια «πολύ περίεργη μορφή» – ένας άνθρωπος που δούλεψε με έναν ζωγραφικό στόχο και κάποια στιγμή του φάνηκε ανεπαρκής και προσπάθησε να βρει κάτι πέρα από αυτόν. «Περιέγραφε τη δουλειά του με πολύ λίγα λόγια σε άλλους και σε πολύ λίγες περιπτώσεις», μας λέει ο επιμελητής της έκθεσης, Σταμάτης Σχιζάκης, όσο μετακινούμαστε στον χώρο μπροστά από τους κατακόκκινους καμβάδες του. Για εκείνον το τελάρο είναι τα κόκκαλα, ο καμβάς το δέρμα και το κόκκινο χρώμα το αίμα. Για εκείνον το έργο κρύβει μέσα του, αλλά και είναι, ένα τραύμα που επουλώνεται. Δημιουργούσε έργα και εγκαταστάσεις που το κοινό μπορούσε να αγγίξει, ή κάποιος μπορούσε να τα φορέσει ή ακόμα η βαρύτητα να τα επηρεάσει.

Η Julia Logothetis και φίλη της μέσα σε έργα του Στάθη Λογοθέτη, περ.1975 – 1980 Ευγενική παραχώρηση της Julia
Logothetis

Ο Στάθης Λογοθέτης είχε μια πολύ έντονη σχέση με τη γη και η τέχνη του θα μπορούσε να χαρακτηριστεί και ως μια πτυχή του earth art. Στη συνέχεια της καλλιτεχνικής του έρευνας ενσωμάτωσε στο έργο του τις φυσικές φθορές και το τυχαίο, εκθέτοντάς το στα στοιχεία της φύσης. Μία πολύ συχνή πρακτική του ήταν να θάβει καμβάδες μέσα στη γη. «Αν και η ταφή των έργων συνοδεύεται από αναφορές στον θάνατο, αυτός ο θάνατος δεν αντιμετωπίζεται ως τέλος από τον καλλιτέχνη, αλλά ως μία ακόμα μεταβολή κατάστασης και αναδημιουργία», αναφέρει ο επιμελητής. Σε όλα του τα έργα ο Λογοθέτης συνδημιουργεί με τη φύση – γίνεται ένα μαζί της, τη χρησιμοποιεί και την αναδεικνύει ως τέχνη και για την τέχνη.

Φωτογραφίες από την προετοιμασία έργων της σειράς Φύση κατά τη διαμονή του καλλιτέχνη στο Worpswede της Γερμανίας, 1978 – 1979 Ευγενική παραχώρηση της Julia Logothetis

Από την Πέμπτη 2 Απριλίου, λοιπόν, στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης «θα ’ναι σαν να μπαίνει η άνοιξη», με τέχνη που μπορεί να δημιουργήθηκε πριν 50 χρόνια, όμως ακόμα και σήμερα είναι πρωτοποριακή.