«Γιατί είναι μαύρα τα βουνά»: Το ντοκιμαντέρ για τη δημοτική μουσική και τα ηπειρώτικα έθιμα στο 28ο ΦΝΘ

Με αφορμή την ειδική προβολή του επεισοδίου «Τελετές» στο πλαίσιο του 28ου Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, ο σκηνοθέτης Φοίβος Κοντογιάννης μάς μιλά για τη νέα σειρά ντοκιμαντέρ της COSMOTE TV, «Γιατί είναι μαύρα τα βουνά». Η σειρά, που αποτελείται από έξι επεισόδια και θα κάνει πρεμιέρα το επόμενο διάστημα αποκλειστικά στο COSMOTE HISTORY, ακολουθεί τον διεθνώς αναγνωρισμένο εθνομουσικολόγο Christopher King σε ένα οδοιπορικό στην Ήπειρο, αναζητώντας τις ρίζες της δημοτικής μουσικής, αλλά και τη συνέχεια και τη θέση της στον 21ο αιώνα.

Πρόκειται για μια παραγωγή που, σε συμπαραγωγή με το Onassis Culture, επιχειρεί να προσεγγίσει τα μουσικά έθιμα όχι ως στατικά λαογραφικά κατάλοιπα, αλλά ως ζωντανές πρακτικές, άρρηκτα δεμένες με τη συλλογική μνήμη, την κοινότητα και τη βιωμένη εμπειρία. Μέσα από τη ματιά του Christopher King, η σειρά αναζητά έναν διαφορετικό τρόπο θέασης της ελληνικής μουσικής παράδοσης, απομακρυσμένο από τη μουσειακή καταγραφή και πιο κοντά στην προσωπική, άμεση και ανθρώπινη εμπλοκή με τα δρώμενα.

Βραβευμένος με Grammy, συγγραφέας του εμβληματικού βιβλίου «Ηπειρώτικο Μοιρολόι» (Εκδόσεις Δώμα) ο King έχει αφιερώσει πάνω από δύο δεκαετίες στην ανακάλυψη, διατήρηση και παρουσίαση ηχογραφήσεων 78 στροφών που αποτυπώνουν με απαράμιλλη αυθεντικότητα τους λαϊκούς ήχους της νοτιοανατολικής Ευρώπης. Έχοντας χαρτογραφήσει μουσικά την Ήπειρο, τη Ρουμανία, τη Βουλγαρία και τη Μικρά Ασία, ο King θεωρεί πως η μουσική δεν είναι ένα στατικό αντικείμενο, αλλά μια ζωντανή διαδικασία αλληλεπίδρασης, ανταλλαγής και μεταμόρφωσης. Tα τελευταία τρία χρόνια, μετουσιώνει την παθιασμένη του έρευνα στην παραδοσιακή μουσική των Βαλκανίων, στο μουσικό φεστιβάλ «Γιατί ’ναι μαύρα τα βουνά» που πραγματοποιείται στην Κόνιτσα, με τη δική του επιμέλεια και την υποστήριξη της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση.

Ο σκηνοθέτης της σειράς Φοίβος Κοντογιάννης

Η ιδέα ξεκίνησε από τον Christopher King και αναπτύχθηκε με τη συνεργασία της Κατερίνας Καφετζή. Η έρευνα κινήθηκε πάνω σε πραγματικές εμπειρίες του King από τα ταξίδια του ανά την Ελλάδα και στην αγάπη του για την ελληνική δημοτική μουσική. Όπως λέει και ο τίτλος, πράγματι από την πρώτη μέρα το ερώτημα ήταν: «Γιατί είναι μαύρα τα βουνά;».

Μεταξύ άλλων σκηνοθετών, προτάθηκα στον Christopher King από την εταιρεία παραγωγής για να αναλάβω τη σκηνοθεσία και, μετά τη γνωριμία μας, επιλέχθηκα για αυτόν τον ρόλο. Από την αρχή υπήρχε μια πολύ ωραία ιδέα από τον ίδιο και ένα πολύ καλοδουλεμένο σενάριο από την Κατερίνα Καφετζή, το οποίο προφανώς πήρε αρκετές μετατροπές από όταν ξεκινήσαμε να συνεργαζόμαστε, γιατί, ως γνωστόν, το ντοκιμαντέρ είναι ένα format όπου το σενάριό του μπορεί να επηρεαστεί σε όλα τα στάδια της παραγωγής.

Η προσέγγισή μου είχε μόνιμα να κάνει με το πώς μπορούμε να βιώσουμε όλα αυτά τα μουσικά έθιμα μέσα από τα μάτια του Christopher King

Την έρευνα πιστεύω ότι δεν θα μπορούσαμε να τη μετρήσουμε χρονικά, αφού δεν προκύπτει μόνο από μια διαδικασία εργασίας, αλλά και από όλη τη διαμονή του Christopher King στην Ελλάδα και τα βιώματα που αυτός έχει αποκτήσει. Σε επόμενο στάδιο, και αφού είχαν ολοκληρωθεί σε μεγάλο ποσοστό τα σενάρια, χρειάστηκαν μερικοί μήνες μέχρι να ξεκινήσουν τα γυρίσματα. Έπειτα κάναμε περίπου έξι μήνες γυρίσματα, με μέσο όρο μία εβδομάδα γυρισμάτων τον μήνα στην ελληνική επαρχία, και τέλος χρειαστήκαμε άλλους τόσους μήνες για να ολοκληρωθεί το μοντάζ.

O πολυβραβευμένος μουσικός παραγωγός και εθνομουσικολόγος Christopher King

Ο Christopher King είναι ένας μοναχικός καουμπόης που παράλληλα έχει και πολύ χιούμορ. Η συνεργασία μας ήταν άψογη και έχει καταλήξει σε μια στενή φιλία.

Η προσέγγισή μου είχε μόνιμα να κάνει με το πώς μπορούμε να βιώσουμε όλα αυτά τα μουσικά έθιμα μέσα από τα μάτια του Christopher King. Δηλαδή όχι να καταγράψουμε τα έθιμα ως έχουν και όπως έχουμε συνηθίσει να τα βλέπουμε, αλλά όπως τα βλέπει ο ίδιος. Αυτό σημαίνει ότι αυτός ο χαρακτήρας βρίσκεται πάντα στο επίκεντρο των καταστάσεων, οργανικά, είτε παρεμβαίνει βάσει σκηνοθετικών οδηγιών. Επίσης, η σειρά στην αρχή και στο τέλος κάθε επεισοδίου έχει σκηνές πλήρους μυθοπλασίας.

Ο Christopher King στη σειρά είναι πάντα ο εαυτός του και ειλικρινής. Αντίστοιχα, και οι μουσικές παραδόσεις που συναντήσαμε είναι αληθινές και αυθεντικές. Το πιο απαιτητικό για μένα στη σκηνοθεσία ήταν το πώς μπορώ να δείξω όλα αυτά τα έθιμα που όλοι έχουμε δει ή ζήσει πολλές φορές, με μια διαφορετική ματιά. Επίσης, πώς μπορώ να σκηνοθετήσω τα δρώμενα και τον Christopher χωρίς να γίνεται αντιληπτό από τον θεατή ότι πίσω από αυτή την κάμερα υπάρχει ένας σκηνοθέτης.

Τη δομή της σειράς την είχε προκαθορίσει το σενάριο του Christopher και της Κατερίνας Καφετζή. Το κάθε επεισόδιο έχει τρία διαφορετικά μουσικά έθιμα, ασχέτως της γεωγραφικής τους καταγωγής. Η σχέση είναι μόνο θεματική και βασίζεται στον τίτλο του κάθε επεισοδίου. Παραδείγματος χάριν, το ένα επεισόδιο φέρει τον τίτλο «Λέξεις» και έτσι τα τρία έθιμα μιλάνε για τον στίχο στην ελληνική μουσική.

Το θέμα δεν είναι να αναγνωρίσει ο θεατής τον Christopher, αλλά μέσα από αυτόν να βιώσει τις καταστάσεις που θα δει με μια διαφορετική προσέγγιση. Επίσης, πολύ σημαντικό για μένα είναι να προτρέψω τον θεατή να προσεγγίσει κι αυτός τα έθιμα που βλέπει με αυθεντικό τρόπο και όχι να γίνεται ένας επισκέπτης που καταγράφει τα πάντα με την κάμερά του σαν τουρίστας.