Μαρίσσα Φαρμάκη, γιατί τα παιδιά του Γιουγιαϊγιάκο δεν θα πεθάνουν ποτέ;

Εμπνευσμένη από την αρχαιολογική αποστολή του 1999 στα σύνορα Χιλής και Αργεντινής – όπου ανακαλύφθηκαν τρία μουμιοποιημένα παιδιά των Ίνκας, διατηρημένα σχεδόν άθικτα για πέντε αιώνες – η παράσταση κινείται ανάμεσα σε δύο εποχές που απέχουν μεταξύ τους 500 χρόνια αλλά μοιράζονται την ίδια διαδρομή. Συνδυάζοντας στοιχεία θεάτρου ντοκουμέντο με ποιητικό λόγο, αφήγηση και σκηνική δράση, η δημιουργός και η ομάδα της, αναζητούν μέσα από την ιστορία αυτή κάτι βαθύτερο: τα ίχνη που αφήνουν οι άνθρωποι πίσω τους, τη σχέση μνήμης και φόβου και τον τρόπο με τον οποίο το παρελθόν εξακολουθεί να συνομιλεί με το παρόν.

Στη συζήτησή μας, η Μαρίσσα Φαρμάκη μιλά για την έρευνα που οδήγησε στη δημιουργία της παράστασης, τη γοητεία που ασκούν πάνω της η αρχαιολογία και οι «ιστορίες με φαντάσματα», αλλά και για το πώς μια ιστορία πέντε αιώνων μπορεί να μετατραπεί σε μια θεατρική διαδρομή για τη μνήμη, τον χρόνο και την ανθρώπινη κοινότητα.

Πρώτα βρεθήκαμε τέσσερις άνθρωποι σε ένα δωμάτιο και μοιραστήκαμε κείμενα, ταινίες, μουσικές που αγαπάμε. Αναλαμβάνοντας να βρω τον κοινό τόπο αυτών, επέστρεφα διαρκώς σε μια σκέψη: Πώς φτιάχνεται ένας άνθρωπος; Από τι αποτελείται; Σίγουρα φταίει κιόλας ότι την περίοδο εκείνη διάβαζα τον Φρανκενστάιν της Μαίρη Σέλλεϋ. Γενικώς οι ιστορίες με φαντάσματα, τέρατα, ζόμπι και μούμιες πάντα με γοήτευαν, και επειδή τις βρίσκω διασκεδαστικές, αλλά και γιατί πιστεύω ότι καταφέρνουν να προσεγγίζουν την «ανθρωπινότητα» με έναν τρόπο αφοπλιστικό. Για παρόμοιο λόγο με γοήτευε πάντα η αρχαιολογία, μια επιστήμη που ασχολείται με αυτά καθαυτά τα αποτυπώματα, τα ερείπια, τα ίχνη – ξεχασμένα αντικείμενα που κουβαλούν αγγίγματα ζωής. Κάπως έτσι ήρθαν κι έδεσαν όλα και η ιστορία της ανακάλυψης των παιδιών-μουμιών του Γιουγιαϊγιάκο έγινε ο κοινός μας τόπος.

Μπήκα σε μια αρκετά εμμονική, αλλά και απολαυστική έρευνα. Μαζί με τους ηθοποιούς, συλλέξαμε στοιχεία για τους προκολομβιανούς πολιτισμούς, για τις τελετουργίες τους, αλλά και την Τελετουργία εν γένει. Διάβασα πάρα πολλά άρθρα και επιστημονικές δημοσιεύσεις του Γιόχαν Ράινχαρτ, του επικεφαλής της αποστολής, είδα βίντεο, ντοκιμαντέρ, άπειρες φωτογραφίες, ξανά και ξανά. Και όλα αυτά τα επισκεπτόμασταν και με τους ηθοποιούς σε κάθε στάδιο της έρευνας, τόσο με συζητήσεις όσο και με δοκιμές.

Έχει τόση δύναμη η ανακάλυψη από μόνη της, μιλάμε για τρία παιδιά παγωμένα για πάντα στην κατάσταση ακριβώς στην οποία πέθαναν 500 χρόνια πριν. Αλλά και από εκεί και πέρα, ό,τι άλλο βρίσκεις το κάνει ολοένα και πιο συγκλονιστικό. Το υψόμετρο στο οποίο βρέθηκαν, η αφοσίωση, η επιμονή και οι αληθινές αντιδράσεις της αποστολής, οι αποκαλύψεις στις οποίες οδήγησε η εξέταση και η ανάλυση των ευρημάτων, και μετά και άλλες πτυχές, όπως ζητήματα ηθικής κ.ά. Προσωπικά, πάντα με συγκλονίζει η στιγμή που ο Γιόχαν κοιτάζει για πρώτη φορά το πρόσωπο ενός παιδιού. Το περιγράφει σαν μια στιγμή απρόσμενης και απέραντης θλίψης, γιατί του φάνηκε σαν το παιδί αυτό κάτι να περίμενε.

Όλη η παράσταση είναι μια διαδρομή από το σημείο Α στο σημείο Β, και όλα τα ενδιάμεσα σημεία. Όλα τα πρόσωπα ακολουθούν τον ίδιο δρόμο. Και είναι σαφές ότι τα παιδιά αφήνουν πίσω τους ίχνη που ίσως ακολουθούν οι αρχαιολόγοι, όμως θα μπορούσε να συμβαίνει και το αντίστροφο;

Υπάρχουν πολλοί τρόποι να συνομιλήσουν οι εποχές, αλλά και οι διαφορετικές γωνιές του κόσμου. Και ας πούμε ότι το βουνό αυτό, το όρος Γιουγιαϊγιάκο, όπως και πάρα πολλά βουνά σε αμέτρητους πολιτισμούς, έχει κάτι το μαγικό, είναι ένα axis mundi, ένας ομφαλός, το μέρος όπου συναντιούνται Ουρανός και Γη.

Όσο ξεχνάμε, αφηνόμαστε στον φόβο κι όσο φοβόμαστε, δεν συναντάμε τη ζωή

Ανεβαίνοντας βήμα-βήμα το βουνό, τα πρόσωπα του έργου δεν αντιμετωπίζουν απλά τους φόβους τους, αλλά περπατάνε μαζί τους. Με αυτό τον τρόπο τους υπερβαίνουν. Ο φόβος δεν εξαφανίζεται, μα ούτε και προπορεύεται πια. Τα πρόσωπα δεν ανεβαίνουν το βουνό μόνες και μόνοι, ούτε για την «κατάκτηση» της κορυφής, ανεβαίνουν για να θυμηθούν και να θυμούνται. Όσο ξεχνάμε, αφηνόμαστε στον φόβο κι όσο φοβόμαστε, δεν συναντάμε τη ζωή, πεθαίνουμε βουβά. Και η μνήμη, ως πράξη, είναι κι εκείνη μια υπέρβαση – πολλές φορές είναι δύσκολο, εξαντλητικό να θυμόμαστε, αλλά είναι μάλλον και ένα από τα βασικά συστατικά της κοινότητας. Βήμα-βήμα και χέρι-χέρι.

Όσον αφορά την σκηνοθεσία, θα έλεγα ότι βασικές προκλήσεις είναι να λέγεται τελικά η ιστορία, να προχωράει η αφήγηση, να παραμένει καθαρός ο στόχος και να υπάρχει φροντίδα και καθοδήγηση προς τους ηθοποιούς, όσον αφορά τους διαφορετικούς ρόλους που καλούνται να επιτελέσουν – διότι άλλοτε αφηγούνται και άλλοτε γίνονται κομμάτι της δράσης.

Αλλάζει συνέχεια, γιατί με κάνει να βλέπω αυτά τα πράγματα – τον χρόνο, τη ζωή και το θάνατο – σαν διαδρομές που κινούνται προς όλες τις κατευθύνσεις, καμιά φορά απρόσμενες. Κι η μνήμη είναι τα ίχνη αυτών των διαδρομών, είναι ο τρόπος να τις ακολουθούμε. Τα βήματα. Με συγκινεί πολύ και το γεγονός ότι ίδια η διαδικασία δημιουργίας αυτής της παράστασης έχει μια μακρά διαδρομή, με συνοδοιπόρους πολλούς ανθρώπους. Η πρώτη μας επίσημη στάση ήταν μια performance στο Τρένο στο Ρουφ το καλοκαίρι του 2025. Κάποιος θεατής μας είπε μετά: «Είναι λες και αυτά τα παιδιά, αντί να περάσουν από την ύπαρξη στην ανυπαρξία, έκαναν την αντίθετη διαδρομή, τη στιγμή που ανακαλύφθηκαν. Πέρασαν από την ανυπαρξία στην ύπαρξη». Μια απρόσμενη κατεύθυνση.

Ίσως όσο οι άνθρωποι ανεβαίνουν βουνά, τα παιδιά του Γιουγιαϊγιάκο να μην πεθάνουν ποτέ

Υπάρχει, όπως ταυτόχρονα υπάρχουν και διαφορετικές κάθε φορά. Γι’ αυτό θα πω κάτι άλλο, θα πω πως αυτό που πάντα με συγκινεί, είναι ο τρόπος που συνδέονται οι ηθοποιοί με το έργο και η γενναιοδωρία τους στη δημιουργία του. Το ίδιο και οι συντελεστές μας, η σκηνογράφος, ο μουσικός, ο σχεδιαστής φωτισμών, η επιμελήτρια κίνησης. Είναι η μεγαλύτερη συγκίνηση να πιστεύουν και να δουλεύουν άνθρωποι για να συνθέσετε κάτι μαζί, και με κάνει κι εμένα να δίνω τον καλύτερό μου εαυτό, να κάνω κάθε μέρα το καλύτερο που μπορώ.

Θα ήθελα να παρακολουθήσουν μια περιπέτεια και να πάρουν μαζί τους κάτι, ό,τι πάρει ο καθένας. Μια στιγμή. Ένα χαμόγελο. Μια άχρηστη γνώση που θα τους βοηθήσει στο μέλλον σε μια ερώτηση στο Trivial και θα τους θυμίσει εκείνο το βράδυ που είδαν την παράσταση. Μια σκέψη που θα απαλύνει κάποιον πόνο – ίσως ότι όσο οι άνθρωποι ανεβαίνουν βουνά, τα παιδιά του Γιουγιαϊγιάκο δεν θα πεθάνουν ποτέ.