Για την αρχιμουσικό Μάτα Κατσούλη η έμφυλη ισότητα στη μουσική είναι ζήτημα ουσίας

«Η ισότητα δεν είναι ζήτημα εικόνας αλλά ουσίας: Αφορά πρόσβαση, εμπιστοσύνη και αναγνώριση της καλλιτεχνικής επάρκειας». Με αυτά τα λόγια, δίνοντας το δικό της στίγμα απέναντι στα στερεότυπα που επιβιώνουν ακόμη και σήμερα για τις γυναίκες στο πόντιουμ, η αρχιμουσικός Μάτα Κατσούλη συμπυκνώνει τον πυρήνα της επερχόμενης μουσικής βραδιάς που θα λάβει χώρα στο Ολύμπια, Δημοτικό Μουσικό Θέατρο «Μαρία Κάλλας», την Τρίτη 10 Μαρτίου. Η συναυλία με τον συμβολικό τίτλο «Γυναίκα» έχει στο επίκεντρο της αυτή ακριβώς τη διεκδίκησή του χώρου, της φωνής και της ορατότητας των γυναικών.

Το πρόγραμμα της βραδιάς, με τη Συμφωνική Ορχήστρα του Δήμου Αθηναίων, επιχειρεί να φωτίσει δύο διαφορετικές όψεις της γυναικείας παρουσίας: τη δημιουργό και τη μυθική ηρωίδα. Από τη μία, ξεδιπλώνεται η Συμφωνία αρ. 3 της Λουίζ Φαρρένκ (1804-1875), μιας σπουδαίας Γαλλίδας συνθέτριας που το έργο της αδικήθηκε ιστορικά από τις βαθιές προκαταλήψεις του 19ου αιώνα. Από την άλλη, το κοινό θα έρθει αντιμέτωπο με το μελόδραμα «Μήδεια» του Τσέχου συνθέτη Γίρι Άντονιν Μπέντα (1722-1795), σε αφήγηση Μαρίας Σκουλά, ένα έργο όπου ο θεατρικός λόγος και η μουσική συνυφαίνονται γύρω από μια από τις πιο εμβληματικές και πολυσύνθετες μορφές της παγκόσμιας δραματουργίας.

Όπως εξηγεί η ίδια η μαέστρος, η προσέγγιση αυτών των δύο έργων αποκαλύπτει στοιχεία που συνομιλούν άμεσα με το σήμερα. Στη μουσική της Φαρρένκ αναγνωρίζει μια γραφή εξόχως «δημοκρατική», που χτίζει με ευαισθησία μια αλυσίδα ισότιμων συνομιλιών ανάμεσα στα όργανα της ορχήστρας. Στον αντίποδα, η Μήδεια, μέσα από τη στενή και λεπτομερή συνεργασία της με την ηθοποιό Μαρία Σκουλά, δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως ένα μυθικό πρόσωπο. Αναδεικνύεται ως το απόλυτο σύμβολο της αποξένωσης και του υπαρξιακού αδιεξόδου – μια γυναίκα με την οποία ο θεατής θα έχει την ευκαιρία να συμπορευτεί, προτού επέλθει η αναπόφευκτη τραγική μεταμόρφωσή της.

Με αφορμή, λοιπόν,  τη συναυλία «Γυναίκα» στο Ολύμπια, μιλήσαμε με τη Μάτα Κατσούλη για την επιστροφή της στο ιστορικό Ολύμπια, Δημοτικό Μουσικό Θέατρο «Μαρία Κάλλας» που αποτέλεσε για δεκαετίες το καλλιτεχνικό της «σπίτι», μάς εξήγησε πώς η μακρά εμπειρία της ως υψίφωνος καθορίζει τον τρόπο που «ακούει» και διευθύνει σήμερα την ορχήστρα, και μοιράστηκε μαζί μας τις σκέψεις της για τα εμπόδια, τις νίκες και την ουσία της γυναικείας ενδυνάμωσης στον χώρο της μουσικής.

Η αρχιμουσικός Μάτα Κατσούλη θα διευθύνει στη σκηνή του Θεάτρου Ολύμπια τη Συμφωνική Ορχήστρα Δήμου Αθηναίων.

Θέλαμε να τιμήσουμε τη γυναίκα – εξού και ο τίτλος της συναυλίας «Γυναίκα». Η ιδέα γεννήθηκε από την επιθυμία να αναδείξουμε δύο όψεις της γυναικείας παρουσίας στη μουσική και στο θέατρο: Τη γυναίκα ως δημιουργό, ως έμπνευση και με επίκεντρο τη Louise Farrenc, και τη γυναίκα ως δραματική ηρωίδα, μέσα από τη Μήδεια του Jiří Antonín Benda. Η Farrenc μας επιτρέπει να ακούσουμε τη φωνή μιας γυναίκας που δημιούργησε μέσα σε αντίξοες συνθήκες, ενώ η Μήδεια δεν προσφέρει απλώς μια εμπειρία – προβληματίζει και δημιουργεί πληθώρα σκέψεων στο κοινό. Η συνύπαρξη της φωνής της Farrenc με το δράμα της Μήδειας δημιουργεί έναν διάλογο ανάμεσα στην ανθρώπινη δημιουργία και τη μυθική διάσταση του γυναικείου συναισθήματος, αφήνοντας το κοινό ταυτόχρονα συγκλονισμένο, προβληματισμένο και συγκινημένο.

Στη Συμφωνία αρ. 3 σε σολ ελάσσονα της Louise Farrenc με συγκινεί η εσωτερική της ένταση και η αίσθηση διαρκούς κίνησης — αυτή η «αλυσίδα» μουσικών συνομιλιών ανάμεσα στα έγχορδα και τα πνευστά που δημιουργεί μια δραματουργία σχεδόν θεατρική. Η γραφή της είναι αυστηρή στη δομή, αλλά με μια ροή σκέψης εντυπωσιακά φυσική· σαν να γράφτηκε το έργο απνευστί. Οι ιδέες κυλούν ανεμπόδιστα και η επεξεργασία τους δεν σκοντάφτει πουθενά. Στη «Μήδεια» του Jiří Antonín Benda με συγκλονίζει η λεπτή ισορροπία ανάμεσα στον λόγο και τη μουσική. Η μουσική δεν εικονογραφεί απλώς το συναίσθημα· το αποκαλύπτει τη στιγμή που γεννιέται, οδηγώντας μας βαθύτερα στον ψυχισμό του χαρακτήρα. Και στα δύο έργα, ο στόχος μου είναι το κοινό να έρθει σε επαφή με όμορφη, ζωντανή μουσική — μουσική που αναπνέει, που συγκινεί και που, παρότι γράφτηκε αιώνες πριν, μας αφορά άμεσα σήμερα.

Στις γυναίκες αρχιμουσικούς, επιβιώνει ακόμη η λανθασμένη αντίληψη ότι πρέπει να προσαρμόσουν για να γίνουν αποδεκτές σε ένα παραδοσιακά ανδροκρατούμενο περιβάλλον.

Πριν απαντήσω σχετικά με τη μουσική και τις γυναίκες, να σας θυμίσω τι ακούμε ακόμη από ορισμένους άντρες σε καθημερινές καταστάσεις, όπως στην οδήγηση… Στις λίγες φορές που έχω διευθύνει συμφωνική ορχήστρα, δεν χρησιμοποιώ πόντιουμ παρά μόνο όταν οι πνευστοί που κάθονται πιο πίσω δεν μπορούν να δουν τα χέρια μου. Δεν πιστεύω ότι το πόντιουμ προσθέτει κύρος· βρίσκεται εκεί για τεχνικούς λόγους. Θα πρέπει επίσης να τονίσω ότι για μια μερίδα ανθρώπων που παίρνουν αποφάσεις στον ελλαδικό χώρο, θεωρείται άνευ ουσίας να διεκδικήσει μια γυναίκα χώρο ως μαέστρος, ειδικά όταν έχει ήδη πολυετή καλλιτεχνική παρουσία. Γι’ αυτό είμαι ευγνώμων στον Τάση Χριστογιαννόπουλο, που πίστεψε στο πρόγραμμα και σε μένα προσωπικά, δίνοντάς μου την ευκαιρία να μοιραστώ τη μουσική με τη Συμφωνική Ορχήστρα του Δήμου Αθηναίων και το κοινό. Παρόλ’ αυτά γίνονται βήματα προόδου.

Ωστόσο, ειδικά στις γυναίκες αρχιμουσικούς, επιβιώνει ακόμη η λανθασμένη αντίληψη ότι πρέπει να προσαρμόσουν ακόμη και την εξωτερική τους εικόνα για να γίνουν αποδεκτές σε ένα παραδοσιακά ανδροκρατούμενο περιβάλλον. Στους σολίστ, αντίθετα, η αντίληψη ήταν διαφορετική, καθώς η γυναίκα είχε ιστορικά έναν πιο «ορατό» ρόλο ως ερμηνεύτρια. Το πόντιουμ όμως συνδέεται με την ηγεσία, και εκεί ενεργοποιούνται βαθύτερα στερεότυπα. Η ισότητα, λοιπόν, δεν είναι ζήτημα εικόνας αλλά ουσίας: Aφορά πρόσβαση, εμπιστοσύνη και αναγνώριση της καλλιτεχνικής επάρκειας. Και όσο η κοινωνία αποβάλλει τα κατάλοιπα της πατριαρχίας, τόσο πλησιάζουμε στον στόχο της πραγματικής ισότητας.

Η Louise Farrenc είναι βαθιά γνώστρια της συνθετικής τέχνης. Η γραφή της, πέρα από συγκινητική, είναι και δημοκρατική: δίνει στα έγχορδα και στα πνευστά ισάξιους ρόλους και δημιουργεί μια αλυσίδα συνομιλιών που ο ακροατής παρακολουθεί να εξελίσσεται ηχητικά, σαν να διαβάζει μια ιστορία δράσης, με κομμένη την ανάσα, ειδικά στα 1ο, 3ο και 4ο μέρος. Το 2ο μέρος, αντίθετα, αποτελεί σπουδή στην τρυφερότητα, ως πράξη μελωδικής γενναιοδωρίας, όπου η συγκίνηση είναι η αφετηρία και το τέλος αφήνει ένα χαμόγελο ευγνωμοσύνης. Μέσα από αυτή τη συμφωνία, η φωνή της Farrenc αναδεικνύεται με έναν τρόπο που είναι ταυτόχρονα τεχνικά άρτιος, ανθρώπινα ζωντανός, ομιλητικός θα λέγαμε κι έντονα συγκινητικός.

Η Μήδεια συγκλονίζει επί τρεις χιλιετίες  γιατί είναι μια μορφή που κινείται ανάμεσα στο ανθρώπινο και στο μυθικό. Για μένα, το πιο επίκαιρο στοιχείο της σήμερα είναι η αποξένωση: Ο άνθρωπος που έχει κόψει τους δεσμούς του, που βρίσκεται ξένος σε ξένο τόπο και τελικά απομονώνεται τόσο βαθιά ώστε χάνει κάθε στήριγμα. Αυτό το υπαρξιακό αδιέξοδο το αναγνωρίζουμε και στη δική μας εποχή — ίσως με διαφορετικές μορφές, αλλά με την ίδια ένταση. Η μουσική του Jiří Antonín Benda βοηθά το σύγχρονο κοινό να πλησιάσει αυτόν τον σύνθετο χαρακτήρα γιατί λειτουργεί σαν εσωτερικός παλμός. Δεν «ντύνει» απλώς τον λόγο· αποκαλύπτει το συναίσθημα τη στιγμή που γεννιέται. Μας επιτρέπει να συμπορευτούμε με τη Μήδεια μέχρι ένα σημείο – να αισθανθούμε τον πόνο και την ευαλωτότητά της – πριν τραβηχτεί η γραμμή που διαχωρίζει το οικείο από το τραγικό και μεταμορφωθεί στη μυθική μορφή που υπερβαίνει τα ανθρώπινα μέτρα. Κι εκεί ακριβώς βρίσκεται η δύναμη του έργου: Μας φέρνει κοντά, αλλά δεν μας αφήνει να ταυτιστούμε μέχρι τέλους.

Με την καταπληκτική ηθοποιό Μαρία Σκουλά δουλεύουμε καθημερινά, μελετώντας μαζί το έργο – εγώ στο πιάνο, εκείνη δίπλα μου. Στήνουμε τις αποχρώσεις του χαρακτήρα ακολουθώντας τη δομή των μουσικών leitmotifs, και το ιδιαίτερο στοιχείο της Μαρίας είναι ότι έχει πάντα ένα αφήγημα στο μυαλό της για κάθε λέξη της Μήδειας- ούτε μια ανάσα δεν γίνεται χωρίς λόγο. Και τί ευτυχής συγκυρία διότι έτσι δουλεύω πάντα τις μουσικές φράσεις. Μαζί γράφουμε, σβήνουμε, στήνουμε και ξεστήνουμε χρώματα και προθέσεις, οδηγώντας η μία την άλλη όλο και πιο βαθιά στο μεδούλι του έργου. Η μουσική μας καθοδηγεί σε μια πιο ήπια κι ευάλωτη περσόνα, μέχρι να έρθει η στιγμή που μεταμορφώνεται στη μυθική Μήδεια που όλοι γνωρίζουμε. Είμαι βαθιά ευγνώμων για αυτή τη συνεργασία και πιστεύω ότι το κοινό θα απολαύσει μια διαφορετική οπτική στην ερμηνεία του χαρακτήρα.

Στη συναυλία στο Ολύμπια, η Μαρία Σκουλά (φωτο) αναλαμβάνει την αφήγηση της «Μήδειας» Benda. Για τη συνεργασία της με την ηθοποιό, η Μάτα Κατσούλη αναφέρει: «Το ιδιαίτερο στοιχείο της Μαρίας είναι ότι έχει πάντα ένα αφήγημα στο μυαλό της για κάθε λέξη της Μήδειας— ούτε μια ανάσα δεν γίνεται χωρίς λόγο». Φωτογραφία: Ελίνα Γουνανλή

Όλα στη μουσική για μένα είναι τραγούδι. Οι συνθέτες ξεκινούν από ένα σιγομουρμούρισμα, από μια μελωδική ιδέα — δεν νοείται μουσική χωρίς μελωδία. Ως υψίφωνος, η έκφραση της μουσικής φράσης ήταν για μένα και επάγγελμα, αλλά ποτέ δεν είδα τη φωνή ξέχωρα από τη μουσική. Η φωνή ήταν το μέσο που με βοήθησε να επικοινωνήσω με το κοινό. Τώρα, μετά από πολλές εσωτερικές διεργασίες, μπορώ να πω ότι αυτή τη μουσική διαδικασία την μαθαίνω και τη δημιουργώ ως μαέστρος — με τον ίδιο σεβασμό στη φράση, στο συναίσθημα και στην αναπνοή της μουσικής.

Το να επιστρέφω σήμερα στο Θέατρο Ολύμπια με συγκινεί βαθιά – αυτή η αίθουσα υπήρξε το σπίτι μου. Απο το 1991 έως το 2010 ερμήνευα πρωταγωνιστικούς ρόλους. Έπειτα για επτά χρόνια, ως διευθύντρια της παιδικής χορωδίας, καθοδηγούσα με αυταπάρνηση παιδιά δημοτικού και γυμνασίου στον παραμυθένιο κόσμο του θεάτρου. Μετά από μια παύση για τις σπουδές μου, επιστρέφω τώρα ως διευθύντρια ορχήστρας, έχοντας μελετήσει και προετοιμαστεί σε βάθος. Νιώθω δέος αλλά και χαρά, γιατί ποτέ δεν με φόβιζε η “ευθύνη”. Επιπλέον, είμαι πολύ χαρούμενη που ο Δήμος Αθηναίων αξιοποιεί το Θέατρο Ολύμπια και διπλά χαρούμενη που την καλλιτεχνική διεύθυνση έχει αναλάβει ένας λυρικός καλλιτέχνης διεθνούς βεληνεκούς. Ο καλλιτεχνικός προγραμματισμός του θεάτρου είναι εξαιρετικός: αγκαλιάζει όλες τις ηλικίες και κάθε φάσμα της μουσικής έκφρασης, δίνει βήμα κι εμπιστοσύνη σε νέους καλλιτέχνες ενώ παράλληλα το κοινό ανακαλύπτει και νέα ταλέντα στα πρώτα τους βήματα. Είναι το θέατρο των δημοτών. Η τέχνη χρειάζεται όραμα, και εδώ υπάρχει άφθονο.