Το «Smalltown boy» είναι μια ελεγεία για εκείνους που το ‘σκασαν για να επιβιώσουν

«Οι ιστορίες σε βάζουν στη θέση του άλλου, σε κάνουν να νιώσεις τον πόνο του», λέει σε μια στροφή της συζήτησης ο σκηνοθέτης Μιχάλης Κοιλάκος. Κι έτσι η ιστορία ενός αγοριού που φεύγει σαν άνεμος από το χωριό της Κρήτης για να απαντήσει στο «ποιος είναι», γίνεται μια τέτοια αφορμή και μια τέτοια παράσταση. Το νεόκοπο έργο του Μάνου Τζωράκη «Smalltown Boy» ανεβαίνει στο Black Box του 104, μέσα στο θόρυβο της μεγάλης αυτής πόλης· με τον Εμμανουήλ Κοντό να αναμετράται με τις πληγές του: τη σύγκρουση με τον εαυτό και τον πατέρα του, το έδαφος του οικογενειακού τραύματος, τη μοναχική ενηλικίωση και την επανένωση με το παρελθόν.

«Στο “Smalltown boy’’, ο αφηγητής γυρίζει στη γενέτειρα για την κηδεία του πατέρα του.  Είναι η στιγμή που όλα τα πρόσωπα, όλες οι φωνές που κουβαλούσε χρόνια μέσα του, ξυπνάνε. Η επιστροφή του γίνεται αφορμή να ξετυλίξει την ιστορία: τον παππού που εκτελέστηκε, τον πατέρα που διαλύθηκε ψυχικά, τη μάνα που έχασε, τον πρώτο έρωτα που τον απέρριψε, το μικρό παιδί που κρυβόταν στο ψυγείο. Εκεί, μπροστά μας, ο ήρωας στήνει αυτοσχέδια μια παράσταση όπου μάλλον εξορκίζει, παρά θρηνεί. Ο ήρωας δεν επιστρέφει για να μείνει, αλλά για να κλείσει έναν κύκλο: να αποχαιρετήσει, όχι μόνο τον πατέρα, αλλά και τον εαυτό που άφησε πίσω», διαπιστώνει ο σκηνοθέτης της παράστασης.

Η δημιουργική ομάδα της παράστασης: από αριστερά ο συγγραφέας Μάνος Τζωράκης, ο ηθοποιός Εμμανουήλ Κοντός και ο σκηνοθέτης Μιχάλης Κοιλάκος.

Για όσους μεγάλωσαν στα ‘80s ή είναι θιασώτες της δεκαετίας όπου η pop culture άνθισε και μαζικοποιήθηκαν, στο δημόσιο λόγο, οι νύξεις για τις queer ταυτότητες το «SmallTown Boy» δεν είναι ένας άγνωστος τίτλος. Κάθε άλλο. Είναι το τραγούδι των Bronski Beat που αποθέωσε τον Σκωτσέζο Τζίμι Σόμερβιλ σε gay icon, καθώς η φωνή του και ο ήχος του σινθεσάϊζερ κυλούσε πάνω στις γραμμές ενός τρένου φυγής. «Όπως στο θρυλικό αυτό βίντεο κλιπ, ο πρωταγωνιστής φεύγει με το τρένο από την πόλη που τον πληγώνει, έτσι και στο δικό μας έργο, ο ήρωας φεύγει από την Κρήτη και την κλειστή της κοινωνία, με το πλοίο, για να μπορέσει να συναντήσει μια πιο ολόκληρη και ελεύθερη εκδοχή του εαυτού του, στην Αθήνα», εξηγεί ο Εμμανουήλ Κοντός· καθώς από μέσα σου αναπόφευκτα τραγουδάς τη λούπα του Σόμερβιλ «cry, boy, cry». Ο Μάνος Τζωράκης, όπως προσθέτει ο Κοντός, έγραψε το κείμενο σαν μια «αυτομυθοπλασία», συνδυάζοντας αυτοβιογραφικά στοιχεία, οικογενειακές ιστορίες αλλά και φανταστικές επινοήσεις στη μορφή, ενός αποσπασματικού, μη γραμμικού και θραυσματικού θεατρικού μονολόγου.

Στο έργο του Τζωράκη, ο ήρωας συνομιλεί με πέντε μορφές που δεν είναι τυπικά, ‘ρεαλιστικά’ πρόσωπα, αλλά κομμάτια του εαυτού του, «κομμάτια που τον στοιχειώνουν, πέντε μορφές που τον διαμορφώνουν», εξηγεί ο σκηνοθέτης της παράστασης. «Ένα παιδί που κρυβόταν στο ψυγείο για να γλιτώνει από τις φωνές, μαθαίνει από νωρίς πως η πραγματικότητα πονάει και γι’ αυτό θεμελιώνει την ανάγκη για ένα καταφύγιο, για ένα θέατρο. Ένας έφηβο, που ανακαλύπτει τον έρωτα, τις ενοχές και τη σύγκρουση με τον περίγυρο. Ένας πατέρας, βασανισμένο και ψυχικά ασθενής, που λειτουργεί ως αντί-πρότυπο για τον ήρωα και συνεπώς γίνεται η αφορμή για να σπάσει η αλυσίδα του πόνου. Ο – εκτελεσμένος στην Κατοχή – παππούς, η φωνή του παρελθόντος, που μεταφέρει το ιστορικό τραύμα και την προδοσία, αποδεικνύοντας πως η τραγωδία κάθε οικογένειας είναι βαθιά ριζωμένη στο χρόνο. Και τέλος ένας ενήλικας, που επιστρέφοντας στη γενέτειρά του και ενσαρκώνοντας όλες τις παραπάνω τις φωνές, λυτρώνεται και μέσα από την θεραπευτική λειτουργία του θεάτρου και της αφήγησης». Γι’ αυτό και η σκηνοθετική έγνοια του επικεντρώνεται, όπως λέει, στο να κάνει το αόρατο, ορατό. «Να ζωντανέψουν οι φωνές, χωρίς να φορεθούν. Να χτιστεί ανάμεσα στον ηθοποιό και στο κοινό μια γέφυρα. Να ενώσω το χθες του κειμένου με  το σήμερα, το τώρα, και να γίνει θεατρική πράξη».

Στη σκηνοθεσία του ο Μιχάλης Κοιλάκος προσπαθεί να κάνει το αόρατο, ορατό – όπως λέει.

Αυτή η γέφυρα μοιάζει να ενυπάρχει ήδη μέσα στον ηθοποιό Εμμανουήλ Κοντό. Το έργο του Μάνου Τζωράκη που ξεκινάει με τη φράση «το θέατρο μου έσωσε την ζωή», ‘ξυπνάει’ ένα κρίσιμο στοιχείο για την δική του εμπλοκή.

Εμμανουήλ Κοντός: Όλοι κάποια στιγμή, είτε καταγόμαστε από επαρχία, είτε όχι, χρειάζεται να ταξιδέψουμε μακριά από όσα μας ‘ανάθρεψαν’, για να μπορέσουμε να συνθέσουμε την ταυτότητά μας και να γνωρίσουμε τους εαυτούς μας

«Παίζοντας θέατρο, ο ήρωας, καταφέρνει να επεξεργάζεται την πραγματικότητα που βιώνει και να αναζητά, απαντήσεις και λύσεις για την ζωή του. Τούτο είναι και ένα δικό μου παιδικό βίωμα.  Όχι σε ένα ψυγείο μόνος, αλλά στα σαλόνια των σπιτιών μας και σε μικρά ξέφωτα στην εξοχή τα καλοκαίρια, εγώ, με την αδερφή μου και τους φίλους μας, παίζαμε θέατρο, γράφαμε ιστορίες και καλούσαμε τους γονείς, να μας παρακολουθήσουν, ενώ εμείς ανακατασκευάζαμε τις ταυτότητες και τους ρόλους μας μέσα στην οικογένεια και την κοινωνική μας ομάδα.  Η νευροδιαφορετικότητα του πατέρα, του αγοριού της ιστορίας μας –  υποφέρει από ψυχωσικά, αδιάγνωστα, επεισόδια – είναι επίσης ένα ζήτημα που με απασχολεί προσωπικά και αντιμετωπίζω με μεγάλη ευαισθησία.  Τέλος, το queer βίωμα στην εφηβεία, είναι ένα θέμα που θίγεται στο έργο, αλλά με αγγίζει ιδιαίτερα και προσπαθώ να το υποστηρίξω όσο καλύτερα μπορώ», παραδέχεται.

Το τοπίο της αφήγησης είναι η σκληρή ελληνική επαρχία και δη η Κρήτη – ανέκαθεν συνδεδεμένη με μια στρεβλή ανάγνωση του ανδρικού προτύπου. Βέβαια, τα μοναχικά αγόρια (και κορίτσια) κατοικούν παντού, όπως και τα τραύματα τους. «Αγόρια και κορίτσια από μικρές πόλεις, δικοί μου άνθρωποι, που έφυγαν από τα μέρη που μεγάλωσαν για να βρεθούν στην Αθήνα ή σε άλλα μέρη του κόσμου, για να μπορέσουν να υπάρξουν, να συναντηθούν και να αγαπήσουν  τον εαυτό τους και τον κόσμο γύρω τους» επιβεβαιώνει ο Εμμανουήλ Κοντός. «Όλοι κάποια στιγμή, είτε καταγόμαστε από επαρχία, είτε όχι, χρειάζεται να ταξιδέψουμε μακριά από όσα μας ‘ανάθρεψαν’, για να μπορέσουμε να συνθέσουμε την ταυτότητά μας και να γνωρίσουμε τους εαυτούς μας. ‘Smalltown’ μπορούμε να πούμε και οποιαδήποτε φόρμα μας κλείνει σε μια συμπεριφορά, μας υποβάλει σε ένα ρόλο και μας στερεί την ευκαιρία να βουτήξουμε σε μια πισίνα με δυνατότητες και προοπτικές».

Στο ψυγείο – σκηνικό της παράστασης – όπου κρυβόταν και στην πραγματική ζωή ως έφηβος, ο Μάνος Τζωράκης.

Ο Μιχάλης Κοιλάκος συμφωνεί απόλυτα. Ξέρει πως ο συντηρητισμός λειτουργεί σε καθοριστικό βαθμό ως αφετηρία για κάθε αποκλεισμό και κάθε επίθεση απέναντι στη διαφορετικότητα, «είτε μιλάμε για επαρχιακή νοοτροπία είτε για τις πιο αφανείς μορφές κοινωνικού ελέγχου στις μεγαλουπόλεις. Στην επαρχία, τα πράγματα είναι πιο εκτεθειμένα: η γειτονιά, το καφενείο, η εκκλησία λειτουργούν ως ένα πανταχού παρόν βλέμμα που παρακολουθεί, κρίνει και καταδικάζει κάθε απόκλιση. Δεν το κάνουν μόνο νόμοι ή θεσμοί. Αρκεί ένα βλέμμα που αποδοκιμάζει, μια λέξη που στιγματίζει, μια σιωπή που αποκλείει. Η οικογενειακή τιμή, η πατριαρχία και η τοξική αρρενωπότητα λειτουργούν σαν αόρατα τείχη», τονίζει.

Μιχάλης Κοιλάκος: Στο φασισμό ο ΄Αλλος μετατρέπεται σε απειλή, βρωμιά, ασθένεια –  ο ξένος είναι ανώνυμος, υπάνθρωπος που πρέπει να εξαλειφθεί. Στην τέχνη γίνεται ακριβώς το αντίθετο

Αλλάζουν, λοιπόν, οι συνθήκες στην ανωνυμία των μεγάλων λεωφόρων; «Όχι» απαντά. «Ο συντηρητισμός δεν εξαφανίζεται, απλώς γίνεται πιο ύπουλος. Χάνεται μέσα στην πολυκοσμία, ντύνεται στην ανωνυμία ή την ψευδο-ανεκτικότητα, αλλά παραμένει ισχυρός. Μπορεί να μην τον βλέπεις στο διπλανό τραπέζι, αλλά τον νιώθεις στις δομές, στις δυσκολίες πρόσβασης, στην έλλειψη ορατότητας, στην περιθωριοποίηση. Το bulling ας πούμε, είτε άμεσο είτε έμμεσο, είναι εργαλείο του συντηρητισμού αυτού, της νοοτροπίας που το επιτρέπει, το δικαιολογεί και το αναπαράγει. Μια νοοτροπία που θέτει όρια στο “τι είναι σωστό”, “τι είναι φυσιολογικό”, “ποιος χωράει και πού” κλπ. Κι αυτή η νοοτροπία, δυστυχώς, δεν έχει ταχυδρομικό κώδικα» λέει γλαφυρά.

Από τα early 80s όπου ο Σόμερβιλ τραγουδούσε «turn away, run away» και το Aids στιγμάτιζε με νέα, ακραία δυναμική την gay κοινότητα, θεωρητικά έχουν πολλά αλλάξει υπό το πρίσμα μιας προοδευτικής, κοινωνικής ανεκτικότητας και συμπερίληψης. Ο Εμμανουήλ Κοντός πιστεύει πως η Αθήνα είναι ένα σχετικά ‘ασφαλές’ κέλυφος για τα gay άτομα «χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπάρχει ακόμα περιθωριοποίηση, αποσιώπηση και πόνος. Αν επεκτείναμε δε, τη συζήτηση και μιλήσουμε ευρύτερα για την LGBTQ+ κοινότητα και πιο συγκεκριμένα για τα trans και τα non binary άτομα, τότε ναι, θα έλεγα με βεβαιότητα ότι διώκονται και σήμερα, και συχνά πρέπει να τρέξουν μακριά, όπως έγραψε ο Σόμερβιλ στα 80s».

“Το queer βίωμα στην εφηβεία, είναι ένα θέμα που θίγεται στο έργο, αλλά με αγγίζει ιδιαίτερα και προσπαθώ να το υποστηρίξω όσο καλύτερα μπορώ” παραδέχεται ο ερμηνευτής της παράστασης.

Φυσικά, το μέχρι πρότινος, έστω και επιφανειακά κατακτημένο περιβάλλον προοδευτισμού συνομιλεί τα τελευταία χρόνια με τις κοινωνίες, μικρές, μεγάλες, δυτικές και όχι με έναν καλπάζοντα εκφασισμό. Και για τον Μιχάλη Κοιλάκο αυτό το φαινόμενο – πόσο μάλλον σε μια εποχή ακραίας φτωχοποίησης που τον τροφοδοτεί – είναι συνθήκη επιβίωσης. «Δεν το λέω θεωρητικά», υπογραμμίζει. «Το βλέπουμε γύρω μας κάθε μέρα: λόγος μίσους, αποκλεισμός, βία, κανονικοποίηση ακραίων απόψεων». Και το «Smalltown Boy» είναι μια ψηφίδα αντιλόγου σε αυτό. Λέει: «Το θέατρο – η τέχνη γενικότερα – έχει ένα όπλο: να λέει οι ιστορίες που έχουν τη δύναμη να χτίζουν γέφυρες εκεί που ο φασισμός χτίζει τοίχους. Στο φασισμό ο ΄Αλλος μετατρέπεται σε απειλή, βρωμιά, ασθένεια –  ο ξένος είναι ανώνυμος, υπάνθρωπος που πρέπει να εξαλειφθεί. Στην τέχνη γίνεται ακριβώς το αντίθετο: οι ιστορίες σε βάζουν στη θέση του άλλου, σε κάνουν να δεις τον κόσμο από τη δική του ματιά. Και είναι έπειτα δύσκολο να μισήσεις κάποιον, όταν έχεις κλάψει με την ιστορία του».