Ο Θωμάς Μοσχόπουλος μεταχειρίζεται τον Αύγουστο Στρίντμπεργκ με την τόλμη ενός Μαρκ Ρέϊβενχιλ

Σκηνοθέτης ή συγγραφέας; Το δίλημμα για την ιδιότητα που κυριαρχεί στη δημιουργική επικράτεια του Θωμά Μοσχόπουλου πιθανόν να μην είχε τεθεί ποτέ, αν μέχρι πριν από δύο χρόνια δεν είχε δοκιμάσει την πρώτη του συγγραφική απόπειρα με τους «Δελφίνους» (ανέβηκαν για δύο σεζόν στο ΚΘΒΕ). Το ίδιο δίλημμα αποκτά μεγαλύτερη ένταση, καθώς τώρα επιστρέφει με το νέο θεατρικό έργο «Ο κος Ζυλ», μια εκ βάθρων επανεξέταση της «Δεσποινίς Τζούλια» (ή «Μις Ζυλί») του Αυγούστου Στρίντμπεργκ. Στο κείμενο Μοσχόπουλου η σεξουαλική εξουσία είναι το διακύβευμα ανάμεσα σε δύο νεαρούς άνδρες διαφορετικών τάξεων (το ταξικό ζήτημα κυριαρχεί και στο πρωτότυπο κείμενο), θέτοντας και εδώ ζητήματα ταυτότητας και φύλου.
«Με μεγάλωσαν κάτι μεταξύ σε άνδρα και γυναίκα» είναι τα λόγια που αρθρώνει η Τζούλια στο ομώνυμο έργο, μια φράση που ο δημιουργός χρησιμοποίησε ως κλειδί για να επαναπροσεγγίσει το κλασικό κείμενο – όχι μέσα από το βάρος του φύλου, αλλά από τη ρευστότητα που αυτό διεκδικεί.

Και σε ρόλο συγγραφέα, ο Θωμάς Μοσχόπουλος.

Μόλις έχει ολοκληρωθεί, η μεσημεριανή πρόβα του «Κυρίου Ζυλ» στο θέατρο Πόρτα και ο Θωμάς Μοσχόπουλος με τους πρωταγωνιστές του Γιάννη Καράμπαμπα, Νίκο Κοσώνα και Θεόβη Στύλλου, ανακαλεί πως η αρχή γι’ αυτή τη συγγραφική ανατροπή έχει, εδώ και χρόνια, χώρο στη βιβλιοθήκη του. Πρόκειται για το βιβλίο της σημαντικής Γαλλίδας φιλοσόφου και ιστορικού Ελιζαμπέτ Μπατεντέρ «XY, η ανδρική ταυτότητα» – μια μελέτη (τόσο ιστορικά όσο και κοινωνιολογικά) πάνω στην προσωπικότητα του άνδρα.
«Πρόκειται για μια ιδιότυπη φεμινιστική οπτική βάσει της οποίας το ασθενές φύλο είναι το ανδρικό, καθώς οφείλει να αποδεικνύει συνεχώς τον ανδρισμό του. Κατά συνέπεια, η Μπατεντέρ διαπιστώνει ότι η πατριαρχία βάλει και τα δύο φύλα και πως αν δεν βρεθεί, από κοινού, λύση η πόλωση θα συνεχίζεται εσαεί», εξηγεί ο Μοσχόπουλος.

Η ομάδα χαλαρή και ευχαριστημένη μετά την πρόβα: Θεόβη Στύλλου, Νίκος Κοσώνας, Γιάννης Καράμπαμπας υπό το βλέμμα του Θωμά Μοσχόπουλου.

Με αυτή τη θρυαλλίδα και το, ήδη πρόσφορο, θεματικό περιβάλλον της «Δεσποινίς Τζούλια» ξεκίνησε να μεταφράζει τον Στρίντμπεργκ (το μεταφραστικό έργο είναι άλλη γόνιμη δημιουργική του όψη) «για να συνειδητοποιήσω πως τελικά έγραφα ένα έργο από την αρχή. Δεν είχα ιδέα, ούτε καν την πρόθεση για μια τέτοια εξέλιξη, πάντως προχωρώντας μέσα στη διαδικασία δεν ήξερα πως να επιστρέψω στο πρωτότυπο. Τελικά, αφέθηκα σε όλο αυτό να με παρασύρει, συνειδητοποιώντας πως συνάμα έμενα κοντά στη θεματική, την υφολογία και τη δομή που έθεσε ο Στρίντμπεργκ».

O Νίκος Κοσώνας στο ρόλο του κυρίου Ζυλ.

Ήρωες του «Κυρίου Ζυλ» είναι ο ομώνυμος νεαρός αριστοκράτης και ο υπηρέτης του Ζαν, δύο άνδρες που συναντώνται σε συγκρουσιακό έδαφος: ο Ζυλ πλούσιος, επιφανειακά προοδευτικός και ανοιχτόμυαλος. Ο Ζαν, αγροτόπαιδο, δήθεν ρηξικέλευθος και επαναστάτης. Αιχμές του δόρατος στη, μεταξύ τους, πάλη, η ταξική απόσταση μα και η ερωτική έλξη.
«Κάποια από τους πρώτους αναγνώστες του κειμένου σχολίασε πως είναι ένα έργο όπου ο Αύγουστος Στρίντμπεργκ συναντάει το Μαρκ Ρέϊβενχιλ» (σ.σ. ο Μοσχόπουλος είναι ο σκηνοθέτης που σύστησε τον Βρετανό συγγραφέα στο «Αμόρε» με το «Shopping and fucking»). «Δεν είναι, όμως, ένα γκέι έργο», σπεύδει να διευκρινίσει, «αλλά ένα έργο όπου το ανδρικό σεξ λειτουργεί ως μηχανισμός επιβολής εξουσίας του ενός προς στον άλλο.  Ένα μέσο για να διοχετευτεί η αναμεταξύ τους ένταση. Είναι τραυματική η σχέση που έχουν με τον έρωτα αυτά τα πλάσματα, όσο θέλουν να αγαπήσουν άλλο τόσο θέλουν και να εξουσιάσουν. Τους ενώνει κάτι βίαιο και τιμωρητικό χωρίς να λείπει η τρυφερότητα. Θα έλεγα, ότι επικρατεί ένας πρωτογονισμός ανάμεσα στα δύο πρόσωπα – και όχι μόνο ανάμεσα σε αυτά», παρατηρεί ο δημιουργός του· καθώς το τρίπτυχο του πρωτότυπου διατηρείται με την παρουσία της Κριστίν, μιας γυναίκας που θα διεκδικήσει τη θέση της στον κύκλο της κυριαρχίας.
«Εκεί κατάλαβα στο πρώτο μπάσιμο της εφηβείας ότι το μίσος που φύτρωνε στο κορμί μου για ο,τιδήποτε γενετήσιο, δικό μου, ξένο, ανδρικό ή γυναικείο, είχε την ίδια ρίζα με τη λύσσα μου να αγαπηθώ ολοκληρωτικά», ομολογεί ο Ζαν, δια στόματος του Γιάννη Καράμπαμπα.

Ο Γιάννης Καράμπαμπας είναι ο υπηρέτης Ζαν στο νέο έργο του Θωμά Μοσχόπουλου.

Στην, κατά Μοσχόπουλο, εκδοχή το τρίγωνο αντλεί από μια φροϋδική περιοχή, όπου η παρουσία, ή έστω η υπόνοια, ενός φανταστικού τρίτου προσώπου τροφοδοτεί τον ερωτισμό. «Με ενδιαφέρει η σύγκρουση που, φαινομενικά, αφήνει τη γυναίκα εκτός παιχνιδιού. Προσπαθώ να δω τους άνδρες μέσα στην ευαλωτότητα τους, αλλά δυστυχώς, οι κανόνες της πατριαρχίας μας περιλαμβάνουν όλες και όλους. Διαφέρουμε, μόνον, ως προς τη γραμμή εκκίνησης», σχολιάζει η Θεόβη Στύλλου που υποδύεται την Κριστίν. Ή όπως λέει ο συγγραφέας «η φυλακή είναι ίδια για όλους και εντός της ο καθένας θα ήθελε να είναι ο Άλλος».  

Στο ρόλο της Κριστίν, η Θεόβη Στύλλου

Η πλοκή είναι τοποθετημένη πάντα κατά τη ‘διονυσιακή’ γιορτινή Ημέρα του Θερινού Ηλιοστασίου,  με τη διαφορά ότι ο χρόνος έχει μετακινηθεί στο Μεσοπόλεμο. Η, φαινομενικά, ουδέτερη στάση της Σουηδίας (όπου και εκτυλίσσεται το έργο) κατά τον Β΄ Παγκόσμιo πόλεμο γεγονός που στην ουσία επέτρεψε στον Χίτλερ να επιτεθεί στη γείτονα Νορβηγία έφερε το Θωμά Μοσχόπουλο κοντά σε δυναμικές που αναγνωρίζει μέσα στον «Κύριο Ζυλ». Έτσι όλα συμβαίνουν ένα βράδυ του Ιουνίου, το 1939, τρεις μήνες πριν την επικράτηση του Ναζισμού στην Ευρώπη και – σημειωτέον – κατά την χρονολογία μέχρι την οποία η «Δεσποινίς Τζούλια» παρέμενε ένα απαγορευμένο, λογοκριμένο κείμενο.
«Στην εποχή του ήταν ένα σοκαριστικό θεατρικό, αλλά σήμερα όχι πια. Κι αυτό λειτουργεί ως μια ανάγκη αφενός να μετακινηθούν καταστάσεις – αλλάζει ακόμα και το φινάλε – και να ειπωθούν πράγματα που μπορεί να οδηγήσουν το θεατή στο ερώτημα ‘μα μπορεί να συμβεί αυτό σε μια παράσταση;». Παρά τις σκανδαλιστικές υπόνοιες του, ο σκηνοθέτης και συγγραφέας της παράστασης, παραδέχεται πως στο παρελθόν έχει κριτικάρει συναδέλφους που έχουν παρουσιάσει παραστάσεις όπου τα πρωτότυπα έργα είναι αγνώριστα. Τώρα που επιχειρεί μια τολμηρή μεταγραφή εξηγεί πως κυριαρχεί η χαρά της δημιουργικότητας από μια ενδεχόμενη αυτολογοκρισία.

Στο, υπό κατασκευή σκηνικό του Βασίλη Παπατσαρούχα, οι Θεόβη Στύλλου, ο Νίκος Κοσώνας και ο Γιάννης Καράμπαμπας θα παρουσιάσουν την τολμηρή μεταγραφή του Στρίντμπεργκ.

Εντούτοις, τα κεντρικά θέματα του «Κυρίου Ζυλ» δεν απομακρύνονται από το ‘αδερφό’ έργο της «Μις Ζυλί»: είναι η ταυτότητα, η κοινωνική θέση, τα οικογενειακά πρότυπα, η ελευθερία και η ελευθεριότητα, η σεξουαλικότητα, προφανώς εδώ με το πρόκριμα να δίνεται στην ανδρική φύση και τα ανδρικά πρότυπα. Ο Νίκος Κοσώνας παρατηρεί πως το υλικό Μοσχόπουλου του είναι πιο οικείο από εκείνο του Στρίντμπεργκ «κυρίως επειδή η αφήγηση είναι πιο κοντά στο σήμερα αλλά και γιατί καταπιάνεται με προβληματικές για το τί σημαίνει να είσαι άνδρας, τις οποίες έχω αναγνωρίσει ακόμα και στο μεγάλωμα μου. Έχω κι εγώ αισθανθεί πως δεν θέλω να είμαι ότι μου επιβάλλουν οι άλλοι. Γι’ αυτό και οι ήρωες όσο κι αν επιθυμούν να συνυπάρξουν, υιοθετούν μια εχθρική στάση μεταξύ τους». Ο Γιάννης Καράμπαμπας, περισσότερο από κάθε άλλη πρόκληση μέσα στο νέο υλικό, διακρίνει «ένα κείμενο με φοβερό ρυθμό και λόγο, πυκνά, ποιητικά νοήματα που δεν διστάζουν να μπλεχτούν ζογκλερικά με φράσεις του δρόμου και μια πιο σύγχρονη γλώσσα. Υπάρχει μια πολύ καλή σταθερά για τον ηθοποιό, όσες κι αν είναι οι υπόλοιπες προκλήσεις».

Συνειδητά, ο Θωμάς Μοσχόπουλος υπογράφει ένα κείμενο πρόκληση, ακολουθώντας τα χνάρια του πρωτότυπου που είχε επίσης λογοκριθεί, για δεκαετίες.

Ο Θωμάς Μοσχόπουλος δοκιμάζει να χαρακτηρίσει το ύφος της παράστασης που αντιστέκεται στο νατουραλισμό. «Πλησιάζουμε τον ποιητικό νατουραλισμό ή, για να το διατυπώσω καλύτερα, ένα νεονατουραλισμό με ποιητικές αποχρώσεις». Ακόμα και τώρα που η συγγραφική του ιδιότητα δοκιμάσει τις πιο τολμηρές ημέρες της, ο ίδιος πιστεύει ότι παίρνει το προβάδισμα όποιος ρόλος χρειάζεται. «Δεν έρχομαι σε μεγάλα διλήμματα όταν γράφω κάτι δικό μου και επεμβαίνω από τη μία είτε την άλλη θέση. Την ίδια ώρα, μου είναι δύσκολο έως και αμήχανο να αναλύσω ως σκηνοθέτης ένα δικό μου κείμενο. Έτσι κι αλλιώς σε αυτή την παράσταση, αν κάτι επικρατεί είναι η σχέση μου με τα παιδιά για τα οποία διανύω καλλιτεχνικό έρωτα. Εύχομαι η ποιότητα των προβών και όσα καταφέρνουν αυτές τις εβδομάδες να διατηρηθούν μέχρι τις παραστάσεις».

Πάντως, ο «Κος Ζυλ» σηματοδοτεί κάτι αναπάντεχα δημιουργικό για  εκείνον, ομολογώντας πως πλέον μπαίνει σε μια νέα τροχιά ως προς τον τρόπο που διαχειρίζεται τη δουλειά του στο θέατρο.