Σιαμάκ Ετεμάντι: Μιλώντας για τη σεξουαλικότητα, μιλάμε στην ουσία για όσα αποκλείουν τους ανάπηρους ανθρώπους

Τι σημαίνει πραγματικά να μιλάμε για την αναπηρία και γιατί συχνά μιλάμε γύρω από αυτήν αντί μαζί της; Στον δημόσιο λόγο, η αναπηρία παρουσιάζεται συνήθως μέσα από το πρίσμα της δυσκολίας, της έλλειψης ή της «υπέρβασης». Σπάνια, όμως, της αναγνωρίζεται ολόκληρη η ανθρώπινη εμπειρία που τη συνοδεύει: το σώμα, η επιθυμία, ο έρωτας, η σεξουαλικότητα. Όχι ως εξαίρεση, αλλά ως δικαίωμα.

Σε έναν κόσμο που ακόμα μαθαίνει να ακούει, να σέβεται και να συμπεριλαμβάνει, ο Σιαμάκ Ετεμάντι επιστρέφει στη μεγάλη οθόνη με ένα ντοκιμαντέρ που επιλέγει τη φροντίδα αντί για το βλέμμα της περιέργειας και τη συνύπαρξη αντί για τον οίκτο. Γεννημένος στην Τεχεράνη και μεγαλωμένος στα Εξάρχεια, ο Ετεμάντι έκανε το σκηνοθετικό του ντεμπούτο μεγάλου μήκους με το Pari (2020), το οποίο παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ Βερολίνου. Με το Από τι είμαστε φτιαγμένοι, ένα έργο που ωρίμαζε επί χρόνια, στρέφεται σε μια θεματική βαθιά ανθρώπινη και συχνά αποσιωπημένη.

Το ντοκιμαντέρ ανοίγει έναν ουσιαστικό διάλογο γύρω από τη σχέση της αναπηρίας με τη σεξουαλικότητα, όχι για να θέσει ερωτήματα από απόσταση, αλλά από μέσα. Κεντρικό πρόσωπο είναι ο Άρης, ένας νεαρός τετραπληγικός φοιτητής ψυχολογίας, ο οποίος, στο πλαίσιο της πτυχιακής του εργασίας, ξεκινά μια έρευνα που εξελίσσεται σε μια ήρεμη, ειλικρινή εξερεύνηση του σώματος, της επιθυμίας και του ερωτισμού. Με μια ήρεμη και προσεκτική ματιά, μακριά από στερεότυπα, δίνοντας χώρο στην ανθρώπινη εμπειρία.

Μιλήσαμε με τον Σιαμάκ Ετεμάντι για το πώς μια ιδέα μετατράπηκε σε συνάντηση, η συνάντηση σε συνεργασία και η συνεργασία σε ένα ντοκιμαντέρ που μας καλεί να ξανασκεφτούμε όσα θεωρούμε δεδομένα γύρω από την αναπηρία.

Σιαμάκ Ετεμάντι @Ανδριάνα Θεοχάρη

Η αφετηρία ήταν η γνωριμία μου με τον Άρη Κατσούλη, που τελικά έγινε και το κεντρικό πρόσωπο της ταινίας. Ως φοιτητής ψυχολογίας, μου μίλησε για την πρόθεσή του να ερευνήσει, στο πλαίσιο της πτυχιακής του, τα στερεότυπα γύρω από την ερωτική ζωή των ανάπηρων ανθρώπων στην Ελλάδα. Πολύ γρήγορα συνειδητοποιήσαμε ότι, μιλώντας για τη σεξουαλικότητα, μιλάμε στην ουσία για όλα όσα αποκλείουν τους ανάπηρους ανθρώπους από μια ισότιμη ζωή: την προσβασιμότητα, τις κοινωνικές αντιλήψεις, αλλά και τα στερεότυπα που, συνειδητά ή ασυνείδητα, κουβαλάμε όλοι μας. Η σκέψη αυτή, σε συνδυασμό με τον ίδιο τον Άρη – τον τρόπο που σκέφτεται, την ευαισθησία και τη δύναμή του – ήταν καθοριστική να ξεκινήσει η ταινία.

Όταν μιλάς για τον έρωτα με όλη τη βαρύτητα της λέξης, αναπόφευκτα αγγίζεις βαθιά υπαρξιακά ζητήματα

Από την αρχή υπήρχε μέσα μου αυτή η πρόθεση. Δεν με ενδιέφερε να σταθώ στη σωματική βλάβη ως δεδομένο, αλλά να εξερευνήσω όλα εκείνα – εξωτερικά και εσωτερικά – που μας περιορίζουν: κοινωνικές δομές, φόβους, προκαταλήψεις, αλλά και προσωπικές ανασφάλειες που επηρεάζουν την επιθυμία και την οικειότητα. Και όταν μιλάς για τον έρωτα με όλη τη βαρύτητα της λέξης, αναπόφευκτα αγγίζεις βαθιά υπαρξιακά ζητήματα.

Καθώς η έρευνα προχωρούσε, γνωρίσαμε πολλούς ανθρώπους. Mέσα από τις συναντήσεις, άρχισε να διαμορφώνεται σχεδόν οργανικά μια κοινή γραμμή: ιστορίες που, η καθεμία με τον δικό της τρόπο, φώτιζαν διαφορετικές όψεις της επιθυμίας, της οικειότητας και της σεξουαλικότητας. Ήταν σαν κάθε άνθρωπος να κρατά ένα κομμάτι του παζλ. Το πλαίσιο εμπιστοσύνης δεν χτίστηκε με τεχνικές, αλλά με χρόνο. Τα γυρίσματα κράτησαν χρόνια και δεν έγιναν ποτέ βιαστικά. Αυτή η διάρκεια επέτρεψε στις σχέσεις να ωριμάσουν, στους ανθρώπους να νιώσουν ασφάλεια και να αποφασίσουν οι ίδιοι πότε και πώς θέλουν να ανοιχτούν. Πιστεύω επίσης ότι η θέση του κινηματογραφιστή παίζει καθοριστικό ρόλο: όταν οι συμμετέχοντες αισθάνονται πως δεν τους κοιτάς από απόσταση, αλλά πως οι δικές σου ερωτήσεις και αγωνίες συναντούν τις δικές τους, τότε η κάμερα παύει να είναι εμπόδιο και γίνεται χώρος συνάντησης.

«Από τι είμαστε φτιαγμένοι» – Σιαμάκ Ετεμάντι

Η μετάβαση από τη μυθοπλασία στο ντοκιμαντέρ ήταν μια φυσική μετατόπιση. Στην αρχή, όταν γνώρισα τον Άρη, το ένστικτό μου ήταν να σκεφτώ τη φόρμα της μυθοπλασίας, να φανταστώ ένα σενάριο εμπνευσμένο από την ιστορία του. Πολύ γρήγορα όμως κατάλαβα ότι αυτό που με καλούσε πραγματικά ήταν η ίδια η πραγματικότητα. Στο ντοκιμαντέρ έπρεπε να αποδεχτώ κάτι που στη μυθοπλασία ελέγχεις απόλυτα: ότι δεν κρατάς εσύ τα ηνία της αφήγησης. Δεν γράφεις τις σκηνές, δεν αποφασίζεις τις στροφές της ιστορίας. Χρειάζεται να επιβραδύνεις, να κάνεις ένα βήμα πίσω και να μάθεις να παρατηρείς, να ακούς και να περιμένεις. Αυτή η απώλεια ελέγχου ήταν στην αρχή δύσκολη, αλλά αποδείχθηκε βαθιά απελευθερωτική. Η ζωή, όταν της δώσεις χώρο, είναι πολύ πιο απρόβλεπτη, σύνθετη και πλούσια από οποιοδήποτε σενάριο θα μπορούσα να επινοήσω.

Η ζωή, όταν της δώσεις χώρο, είναι πολύ πιο απρόβλεπτη, σύνθετη και πλούσια από οποιοδήποτε σενάριο

Από την πρώτη στιγμή ήταν ξεκάθαρο για μας ότι η ταινία δεν έπρεπε να στηρίζεται ούτε στη λύπηση ούτε σε κάποια προβλεπόμενη συγκινησιακή φόρτιση. Ο κινηματογράφος, ακόμη κι όταν αγγίζει τις πιο δύσκολες πραγματικότητες, έχει τη δύναμη να δείχνει την πολυπλοκότητα της ζωής: τη δυσκολία, αλλά και την ομορφιά που συνυπάρχει μέσα της. Οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα ανάπηρα άτομα φαίνονται ξεκάθαρα στην ταινία και δεν χρειαζόταν να είναι ο κεντρικός άξονας στη διερεύνηση.

Οι ανάπηροι δεν υπάρχουν για να μας κάνουν να νιώθουμε καλύτερα με τη δική μας ζωή. Το ζητούμενο ήταν να τους δούμε ως ισότιμους συμμέτοχους στην ίδια πραγματικότητα.

Αυτό που μας ενδιέφερε ήταν να μη σταθούμε μόνο εκεί. Μια ταινία που μιλά για τον έρωτα και την επιθυμία οφείλει να αφήνει χώρο για ζωή, για ελπίδα, όχι για να εξωραΐσει την πραγματικότητα, αλλά για να την προσεγγίσει ολόκληρη. Ταυτόχρονα, ήθελα να αποφύγω και την παγίδα της «ηρωοποίησης». Αυτή η λογική, όσο καλοπροαίρετη κι αν φαίνεται, μετατρέπει τον άνθρωπο με αναπηρία σε αντικείμενο έμπνευσης, σε αυτό που συχνά αποκαλείται «inspiration porn». Οι άνθρωποι αυτοί δεν υπάρχουν για να μας κάνουν να νιώθουμε καλύτερα με τη δική μας ζωή, ούτε για να λειτουργούν ως μέτρο σύγκρισης. Το ζητούμενο ήταν να τους δούμε ως ισότιμους συμμέτοχους στην ίδια πραγματικότητα. Είμαστε όλοι στο ίδιο καράβι και τα ζητήματα που αναδεικνύονται μάς αφορούν όλους. Μια πόλη προσβάσιμη για ανθρώπους σε αναπηρικό αμαξίδιο, για παράδειγμα, είναι μια πόλη πιο ανθρώπινη και πιο ευχάριστη για όλους μας. Αυτόν τον κοινό τόπο θέλαμε να φωτίσει η ταινία.

«Από τι είμαστε φτιαγμένοι» – Σιαμάκ Ετεμάντι

Δεν πιστεύω ότι μια ταινία μπορεί από μόνη της να αλλάξει τον κόσμο. Μπορεί όμως να ανοίξει ένα ρήγμα. Αν καταφέρει να συγκινήσει τον θεατή, να τον αγγίξει σε προσωπικό επίπεδο, τότε έχει ήδη επιτελέσει έναν σημαντικό ρόλο. Από εκεί και πέρα, η ευθύνη μετατοπίζεται διακριτικά στο ίδιο το βλέμμα του καθενός. Ίσως την επόμενη φορά που θα βρεθεί κανείς μπροστά σε ένα ζήτημα προσβασιμότητας, σε έναν δημόσιο χώρο, σε ένα εστιατόριο, ή μέσα σε μια συζήτηση όπου αναπαράγονται στερεότυπα, να σταθεί λίγο διαφορετικά. Να παρέμβει, να αμφισβητήσει, να ευαισθητοποιήσει το περιβάλλον του. Αυτές οι μικρές, καθημερινές μετατοπίσεις είναι που δίνουν νόημα στη συγκίνηση. Φυσικά, οι βαθιές αλλαγές δεν έρχονται μόνο μέσα από την τέχνη. Απαιτούν συλλογική, συστηματική δουλειά από φορείς, οργανώσεις και θεσμούς. Αλλά αν η ταινία μπορέσει να λειτουργήσει ως αφετηρία σκέψης και προσωπικής ευθύνης, τότε έχει ήδη ανοίξει τον δρόμο προς μια ουσιαστικότερη κοινωνική αλλαγή.

Σχεδιασμός αφίσας Γιάννης Γριβάκος

Είμαστε φτιαγμένοι και από τα δύσκολα, άβολα συναισθήματά μας. Αν τα αναγνωρίσουμε αντί να τα αποφεύγουμε, η ζωή μας γίνεται πιο πλούσια. Χαρά και λύπη, επιθυμία και απογοήτευση, έρωτας και πόνος, συνυπάρχουν. Δεν υπάρχει το ένα χωρίς το άλλο – και ίσως εκεί να βρίσκεται η ουσία του να είσαι άνθρωπος.