Για τον Φαίδωνα Καστρή, οι «Πέρσες» είμαστε εμείς

Η σκηνή του Θεάτρου Φούρνος δεν λειτουργεί εδώ ως θεατρικός χώρος με τη συμβατική έννοια. Μεταμορφώνεται σε κρύπτη, σε ένα ιδιότυπο παρεκκλήσι πλάι στον τάφο του Δαρείου, έναν τόπο ιερό, όπου ο χρόνος συμπιέζεται και η μνήμη αποκτά σωματική υπόσταση. Εκεί, μέσα σε μια ατμόσφαιρα κατάνυξης, ο Φαίδων Καστρής αναλαμβάνει τον ρόλο του ηθοποιού-μύστη, του ιερέα και αγγελιαφόρου, ενσαρκώνοντας μόνος του όλες τις μορφές των «Περσών» του Αισχύλου, σε μια παράσταση που μοιάζει περισσότερο με Λειτουργία παρά με θέατρο.

Η παράσταση «Πέρσες» και με τον εύγλωττο υπότιτλο «Μια Λειτουργία, Δέηση κι Ακολουθία των Παθών των Περσών», αντλεί από την τελετουργία, από τα παθιακά κείμενα και από την εμπειρία της συλλογικής θλίψης. Ο ηθοποιός γίνεται γέφυρα ανάμεσα στους ζωντανούς και τους νεκρούς, φέρνοντας στη σκηνή όχι μόνο τα φαντάσματα του έργου –τον Δαρείο, την Άτοσσα, τον Αγγελιοφόρο– αλλά και τα δικά του βιώματα, τις μνήμες, τους δασκάλους και τους νεκρούς που τον συνοδεύουν. Η Άτη, η τύφλωση του νου και η αλαζονεία της ισχύος, αναδύεται ως κεντρικός άξονας της ανάγνωσης, συνομιλώντας ανοιχτά με τον σύγχρονο κόσμο, την τεχνολογία, την τεχνητή νοημοσύνη και τις αυτοκρατορίες που επαναλαμβάνουν τα ίδια λάθη.

Σε αυτή τη Λειτουργία, οι Πέρσες δεν είναι απλώς οι ηττημένοι μιας αρχαίας μάχης. Οι Πέρσες είμαστε εμείς. Εκείνοι που ανέχονται, που σιωπούν, που παραδίδουν την ευθύνη στους ηγέτες τους και τους ακολουθούν μέχρι την πτώση. Πόσο πρόθυμοι είμαστε να αναγνωρίσουμε την ήττα μας; Το καίριο αυτό ερώτημα η παράσταση το θέτει ήδη από την πρώτη στιγμή — και ο Φαίδων Καστρής μάς λέει λίγα περισσότερα.

«Είναι μεγάλη η συγκίνηση να κοινωνώ στον κόσμο το σπουδαίο αυτό έργο, να το μοιραζόμαστε με τόση αμεσότητα, ευαισθησία, απλότητα, κατάνυξη, σαν να είναι δικό μας, μέρος της ζωής μας, καταφύγιο, τόπος συνάντησης και αναγνώρισης τους ενός προς τον άλλο», λέει ο Φαίδων Καστρής.

Πρώτα η αίσθηση ενός «προσκυνήματος» σε έναν ιερά φυλαγμένο μέσα μου τόπο, σε σχέση με την τραγωδία των Περσών. Ένα προσκύνημα μνήμης στην πρώτη μου επαφή με το αριστούργημα αυτό του Αισχύλου, πίσω στο 2006 — είκοσι χρόνια πριν — στην παράσταση που σκηνοθέτησε για το Εθνικό Θέατρο η Λυδία Κονιόρδου. Στο Φεστιβάλ Επιδαύρου πήγαμε για δέκα παραστάσεις και στη Νέα Υόρκη τότε, και ήμουν Α΄ κορυφαίος του Χορού και επικεφαλής στον Αγγελιοφόρο. Δαρείος, ο αλησμόνητος επιστήθιος φίλος μου Γιάννης Κρανάς – στη μνήμη του αφιερώνεται η παράστασή μου τώρα. Ένιωσα λοιπόν τον εαυτό μου σαν έναν Πέρση μύστη, ιερέα, κοσμοναύτη στο χρόνο, που σε μια ετήσια Λειτουργία, μια επιμνημόσυνη Δέηση για τους χαμένους, των Περσών, των μυριάδων πεσόντων Περσών, σαν σε μια μεγάλη δική μας εβδομάδα, σε μια ακολουθία των Παθών των Περσών, λειτουργώ κι ερμηνεύω, ο ίδιος, την τραγωδία ολόκληρη κι αυτούσια, στην εξαιρετική μετάφραση της Νικολέτας Φριντζήλα. Την ίδια είχαμε παίξει και το 2006.

Με κατάνυξη ξεκινώ μια λειτουργία, οι θεατές είναι οι πιστοί, εμείς όλοι είμαστε οι Πέρσες, εμείς είμαστε οι ηττημένοι, οι χαμένοι, οι πνιγμένοι, οι καμένοι, αυτοί που δεν γυρίζουν από τον πόλεμο ποτέ, για τις δικές μας ζωές, για την δική μας “Αυτοκρατορία” των δυτικών, που ήδη και πάλι τρίζει, η αλαζονεία του ισχυρού, η τύφλωση της Άτης έρχεται ακόμη μια φορά να μας σπρώξει αλίμονο στην ύβρη, στη νέμεση, στην τίση – ακριβώς όπως υπογραμμίζει από τότε ακόμη ο Αισχύλος. Είναι τα δικά μας Πάθη που αναβιώνουμε ξανά και ξανά, τα όνειρα της Άτοσσας, η Σταύρωση στην αφήγηση του Αγγέλου, οι διάλογοι και τα στάσιμα πάνω στη μουσική που έγραψε ο Στέφανος Κοζάνης και τα ευαγγέλια του Δαρείου. Η αίσθησή μου ήταν πιο κοντά στα θρησκευτικά λατρευτικά δρώμενα κατά το Πάσχα των καθολικών· είναι μεγάλη η συγκίνηση να κοινωνώ στον κόσμο το σπουδαίο αυτό έργο, να το μοιραζόμαστε με τόση αμεσότητα, ευαισθησία, απλότητα, κατάνυξη, σαν να είναι δικό μας, μέρος της ζωής μας, καταφύγιο, τόπος συνάντησης και αναγνώρισης τους ενός προς τον άλλο.

«Ο σκηνικός χώρος στο Θέατρο Φούρνος σφραγίζει ιδανικά την αίσθησή μου για μια λειτουργία μυστών, για μια συνάντηση πιστών στα πάθη των Περσών».

Από την πρώτη στιγμή είδα σαν ιδανικό χώρο την σκηνή στο Θέατρο Φούρνος. Είχα στον νου μου αυτή την κρύπτη, κάτι σαν τον Πανάγιο Τάφο. Η τραγωδία εξελίσσεται κοντά στον τάφο του Δαρείου, για τους Πέρσες Πανάγιος τάφος, αφού θεωρούν ισόθεους τους μεγάλους βασιλείς. Ταυτόχρονα η αίσθηση μιας ανασκαφής, κάτι αρχαίου μαζί και σημερινού, όπως αυτή η λειτουργία που έγινε με τον Πατριάρχη και τον Πάπα στη Νίκαια, πάνω στα απομεινάρια, τα ερείπια της βασιλικής του Αγίου Νεοφύτου. Είχα στον νου μου μια πύλη, μια κορνίζα γεμάτη τάματα που καλύπτει τον τάφο του Δαρείου, ένα άρμα για την Άτοσσα, μια εγκατάσταση Θεοτόκου με εξαπτέρυγα και ονόματα παντού γραμμένα. Ονόματα των χαμένων. Το σκηνικό είναι του Νίκου Δεντάκη. Το Θέατρο Φούρνος έχει επίσης εξαιρετικό εξοπλισμό για τη χρήση video art που επίσης έχουν σημαντικό ρόλο στην παράσταση – δημιουργία του Στέφανου Κοσμίδη – και στα φώτα ο Αποστόλης Τσατσάκος. Ουσιαστικά ο σκηνικός χώρος στο Θέατρο Φούρνος σφραγίζει ιδανικά την αίσθησή μου για μια λειτουργία μυστών, για μια συνάντηση πιστών στα πάθη των Περσών. Εκεί αναγνωριζόμαστε και μοιραζόμαστε τις σημασίες, τα νοήματα και τα προμηνύματα.

Οδηγώ κι ερμηνεύω ο ίδιος αυτή την Λειτουργία όπως την ορίζω. Σαν κορυφαίος και αρχιερέας των Περσών κρατώ άμεσα τα στάσιμα του Χορού, πατώ πάνω στον ρυθμό και τη μουσική – μουσικά σαν μικρά ορατόρια ερμηνεύονται και τα διαλογικά μέρη, Άτοσσα-Χορός, Δαρείος-Χορός, Ξέρξης και Χορός, μικρές λειτουργίες όπως τις ονομάζω και βέβαια τα “Ευαγγέλια” οι μονόλογοι των ρόλων, των προσώπων. Αυτοί ερμηνεύονται, ενσαρκώνονται με πάθος, έχουν σώμα στο σώμα μου, τη δική τους πνοή και φωνή ο καθένας που του αναλογεί, και μάς οδηγούν στην Ακολουθία, που ονομάζω, των Παθών των Περσών. Είναι όλα δομημένα, έχω εργαστεί πολύ για μήνες και τώρα ζω με τους Πέρσες μου, κοιμάμαι και ξυπνώ μαζί τους, τους ταΐζω, τους ακούω, τους περπατώ, τους παρηγορώ και τους χαρίζομαι. Στην Τέχνη δεν υφίστανται τα όρια ζωής και θανάτου. Ήδη στον Αισχύλο, στους Πέρσες εμφανίζεται η Άτοσσα, εμφανίζεται όμως και το φάντασμα του Δαρείου. Ο ηθοποιός μεταφέρει μια εσωτερική παλέτα μνήμης ο ίδιος και με αυτήν ζωγραφίζω τα σκηνικά μου δημιουργήματα. Οι νεκροί μου είναι η δύναμή μου, οι ζώντες η έμπνευση κι όλα εναλλάσσονται. Η μνήμη της μητέρας μου συχνά ακούγεται σε μια απόστροφο της Άτοσσας κι εγώ συχνά με ακούω σαν αύριο στον βόγγο του Δαρείου. Το Θέατρο συχνά μοιάζει με θάλασσα και ο ηθοποιός σαν δύτης που βουτάει για το μαργαριτάρι του ρόλου – ο Μινωτής μας το έλεγε αυτό ένα πρωί, μπροστά στο Ξενία, στην Επίδαυρο. Ήμουν κι εγώ, πρωτάρης τότε, στον Χορό του Οιδίποδα Επί Κολωνώ το καλοκαίρι του 1989 – μόλις είχα βγει από τη Σχολή του Εθνικού Θεάτρου. Αυτό το σκάφανδρο φοράω πάντα μιας κατάδυσης – ναι, μια γέφυρα πάντα μεταξύ νεκρών και ζωντανών ο ηθοποιός.

«Ναι, είναι ο Ξέρξης, ο Πούτιν, ο Τραμπ, όμως είμαστε και εμείς, τα ανεχόμαστε εμείς. Αυτό είναι το μεγάλο νόημα που διατρέχει σαν αφύπνιση τη Λειτουργία μου».

Η Άτη για τον Αισχύλο αλλά και για όλο τον αρχαίο κόσμο, είναι πιο ισχυρή ακόμη κι από τους δώδεκα θεούς του Ολύμπου. Όλοι κινδυνεύουν να παρασυρθούν από την Άτη, είναι μια τύφλωση του νου, ένα μεθύσι, μια τεράστια αυταπάτη, μια παραφροσύνη. Νιώθεις πως είσαι πανίσχυρος, πως είσαι ο πιο δυνατός, ο πιο δυνατός σε όλα – κι αυτό είναι η παγίδα που θα σε σπρώξει στην Ύβρη. Αυτό μάς λέει ο Αισχύλος μέσα από το στόμα του Δαρείου· πώς ο Ξέρξης, πάνω στην αλαζονεία της εξουσίας του έζευξε τον Ελλήσποντο, μια προσβολή προς τον Ποσειδώνα που τελικά θα πνίξει το στράτευμά του, σε θάλασσα και σε ποτάμια. Η Άτη, η Ύβρις, Νέμεσις και Τίσις, η τιμωρία … Τα ίδια σημάδια, την ίδια αλαζονεία του ισχυρού, όχι του δίκαιου αλλά της ισχύος, τα ίδια βλέπουμε πάλι σήμερα. Βρυχώνται οι ηγέτες των δυνάμεων του πλανήτη, ο πλανήτης ήδη υποφέρει από την ύβρη ηγετών, των αγορών που τον καταστρέφουν. Η Τίσις, φαίνεται όλο και να μας πλησιάζει. Ο κόσμος αποχαυνωμένος, υπνωτισμένος στην ψευδοεπικοινωνία των σόσιαλ, ήδη παίζει μέσω των πρώιμων AI έναν κόσμο ανύπαρκτο που προσδοκά μέσα του να μετακομίσει ή να καταφύγει. Ένας Ξέρξης εμφανίζεται στην παράσταση, έρχεται με την AI δημιουργία σαν μέλλον, βγαίνει όμως από μια φωτογραφία μου παλιά, εκείνη του αγγελιοφόρου στην Επίδαυρο, των Περσών το 2006, είκοσι χρόνια πίσω. Το παρελθόν που έρχεται μεταμφιεσμένο σε μέλλον και οι Αυτοκρατορίες που πέφτουν πάντα με τον ίδιο κρότο.

Οι Πέρσες λέω είμαστε εμείς, όλοι εμείς, σαν “ηττημένοι”. Στην τραγωδία φαίνεται την ευθύνη να την έχει ο Ξέρξης, ο βασιλιάς τους οδήγησε στην καταστροφή, ο βασιλιάς μιας τεράστιας αυτοκρατορίας για μια κουκίδα στο χάρτη. Για την Αθήνα, ηγείται αυτής της πανστρατιάς και την οδηγεί στον όλεθρο και τον αφανισμό. Ο Δαρείος επαυξάνει “τα σωριασμένα τους κουφάρια θα σημαίνουν στα μάτια των ανθρώπων πως σαν θνητός γεννήθηκε κανείς πρέπει σε αυτά που αποζητά να βάζει μέτρο, έρχεται εκδικητής ο Ζευς, κριτής βαρύς των πόθων που υπέρμετρα θεριεύουν”. Στον Χορό των Περσών ήδη ακούμε τη φράση “τα ανεχόμαστε εμείς”, αυτή η φράση είναι το κλειδί στη δική μου λειτουργία. Ναι, είναι ο Ξέρξης, ο Πούτιν, ο Τραμπ, όμως είμαστε και εμείς, τα ανεχόμαστε εμείς. Αυτό είναι το μεγάλο νόημα που διατρέχει σαν αφύπνιση τη Λειτουργία μου, μέσα από αυτή την επιμνημόσυνη δέηση των πεσόντων νεκρών μας αλλά εγώ λέω και των ζωών μας, ζωών που ονειρευτήκαμε και θάφτηκαν σε φτηνό καναπέ μπροστά σε μια τηλεόραση της μοναξιάς του κόσμου. Είμαστε εμείς οι ηττημένοι που ακολουθούμε, στηρίζουμε, κάνουμε πως δεν βλέπουμε, τελικά φοβόμαστε και σιωπούμε. Αυτή τη Λειτουργία, Δέηση κι Ακολουθία των Παθών των Περσών ήθελα και θέλω να κάνω.