Μικροβίωμα του εντέρου: Φίλος ή εχθρός στη θεραπεία του καρκίνου;

Τα τελευταία χρόνια, η επιστημονική κοινότητα έχει αλλάξει εντυπωσιακά τον τρόπο που προσεγγίζει τον καρκίνο. Δεν μιλάμε πια μόνο για κύτταρα που «τρελάθηκαν», αλλά για μια περίπλοκη και πολυπαραγοντική διαδικασία, στην οποία παίζουν ρόλο από τη γενετική μέχρι… τα μικρόβια που ζουν μέσα μας. Για την ακρίβεια, το ανθρώπινο μικροβίωμα, δηλαδή τα τρισεκατομμύρια μικρόβια που κατοικούν στο σώμα μας – κυρίως στο έντερο, αλλά και στο δέρμα, στο στόμα, στους πνεύμονες, αλλά και μέσα σε καρκινικούς όγκους, έχει τραβήξει την προσοχή των ερευνητών!

Σύμφωνα με την Παθολόγο και Καθηγήτρια Θεραπευτικής-Επιδημιολογίας-Προληπτικής Ιατρικής στην Ιατρική Σχολή του ΕΚΠΑ, Θεοδώρα Ψαλτοπούλου, και τη Βιολόγο Αλεξάνδρα Σταυροπούλου, αυτά τα μικρόβια κάθε άλλο παρά «αθώοι περαστικοί» είναι. Μπορούν να επηρεάσουν την ανάπτυξη, την πρόγνωση και –κυρίως– την ανταπόκριση του οργανισμού στη θεραπεία του καρκίνου. Το θέμα έχει απασχολήσει και το έγκριτο διεθνές περιοδικό JAMA, σε πρόσφατο άρθρο του.

Από κομπάρσοι, πρωταγωνιστές

Παλαιότερα, τα μικρόβια θεωρούνταν κάτι σαν κομπάρσοι στην ανθρώπινη υγεία. Όμως τα τελευταία χρόνια η εικόνα έχει αλλάξει ριζικά: το μικροβίωμα συμμετέχει ενεργά στη ρύθμιση της ανοσολογικής απάντησης, επηρεάζει τη φλεγμονή και «συνομιλεί» με τα καρκινικά κύτταρα. Ορισμένα μικροβιακά παράγωγα, όπως τα λιπαρά οξέα βραχείας αλυσίδας, μπορούν να τροποποιήσουν το «τοπίο» μέσα στον καρκινικό ιστό – μερικές φορές ενισχύοντας την άμυνα του οργανισμού και άλλες διευκολύνοντας την εξέλιξη του όγκου.

Μικρόβια μέσα στους όγκους; Κι όμως!

Είναι πλέον γνωστό πως σε διάφορους καρκίνους –του παγκρέατος, του πνεύμονα, του μαστού– βρίσκονται βακτήρια και μύκητες μέσα στον ίδιο τον όγκο. Μπορεί να είναι λίγα, όμως παίζουν σημαντικό ρόλο: ενδέχεται να επηρεάζουν το πόσο καλά ανταποκρίνεται ο οργανισμός στη θεραπεία, αλλά και το αν το ανοσοποιητικό καταφέρνει να «εισχωρήσει» στον όγκο.

Μικρόβια: φίλοι ή εχθροί της θεραπείας;

Όπως συμβαίνει συχνά στη βιολογία, η απάντηση είναι… και τα δύο. Υπάρχουν ωφέλιμα εντερικά βακτήρια που φαίνεται να ενισχύουν την αποτελεσματικότητα των αναστολέων PD-1, μιας μορφής ανοσοθεραπείας που έχει φέρει επανάσταση στην ογκολογία.

Από την άλλη, όταν το μικροβίωμα διαταράσσεται –για παράδειγμα με τη χορήγηση αντιβιοτικών ευρέος φάσματος πριν την ανοσοθεραπεία– έχει παρατηρηθεί χειρότερη ανταπόκριση και αυξημένες παρενέργειες, τόσο σε συμπαγείς όγκους όσο και σε αιματολογικές κακοήθειες που αντιμετωπίζονται με θεραπεία CAR-T.

Τεχνολογία στην υπηρεσία του μικροβιώματος

Η πρόοδος στην τεχνολογία αλληλούχισης DNA μας επιτρέπει πλέον να εντοπίζουμε τα μικρόβια με απόλυτη ακρίβεια, ακόμα και μέσα σε δείγματα όγκων ή αίματος. Στο μέλλον, τέτοιες αναλύσεις ίσως χρησιμοποιηθούν για πρόγνωση –ακόμα και για διάγνωση του καρκίνου– απλά με ανίχνευση μικροβιακού DNA στο αίμα.

Παράλληλα, επιστήμονες πειραματίζονται με “έξυπνα” βακτήρια που εγχέονται στον όγκο και εκκρίνουν ουσίες που ενεργοποιούν το ανοσοποιητικό σύστημα. Πρόκειται για εφαρμογές της συνθετικής βιολογίας, που ανοίγουν νέους –και άκρως ελπιδοφόρους– δρόμους στη θεραπεία του καρκίνου.

Τι σημαίνει αυτό για το μέλλον;

Με απλά λόγια, ο κόσμος των μικροβίων μέσα μας δεν είναι καθόλου ασήμαντος. Αντίθετα, φαίνεται ότι έχει λόγο –ίσως και ρόλο– στη μάχη κατά του καρκίνου. Οι επιστήμονες εξετάζουν ήδη παρεμβάσεις που στοχεύουν στο μικροβίωμα, όχι απλώς για να το κατανοήσουν, αλλά για να το αξιοποιήσουν θεραπευτικά.

Ίσως κάποτε, οι θεραπείες για τον καρκίνο να περιλαμβάνουν και… φροντίδα για τα καλά μας βακτήρια. Κι αν σκεφτεί κανείς πόσο δυνατός σύμμαχος μπορεί να αποδειχτεί αυτός ο αόρατος μικρόκοσμος, τότε ίσως το μέλλον είναι πιο ελπιδοφόρο απ’ όσο φανταζόμασταν.