«Ιφιγένειες» του Γκλουκ: Ένας μουσικός μαραθώνιος από τη Λυρική Σκηνή

Με ένα από τα αριστουργήματα του πρώιμου κλασικισμού, την «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» (1774), συνοδευόμενη από την κατά πέντε έτη νεότερή της «Ιφιγένεια εν Ταύροις» (1779), του γερμανού συνθέτη Κρίστοφ Βίλιμπαντ Γκλουκ, σκηνοθετημένη από τον ρώσο σκηνοθέτη Ντμίτρι Τσερνιακόφ σε ένα ενιαίο παραστασιακό δίπτυχο, εγκαινιάζει την νέα καλλιτεχνική περίοδο η Εθνική Λυρική Σκηνή.

Παράσταση βραβευμένη ως «Καλύτερη νέα παραγωγή της χρονιάς» στα International Opera Awards 2024 οι «Ιφιγένειες», μια παραγωγή του Φεστιβάλ της Αιξ-αν-Προβάνς, της Εθνικής Όπερας του Παρισιού και της ΕΛΣ, έκαναν την παγκόσμια πρεμιέρα τους φέτος, στις 3 Ιουλίου, στο Φεστιβάλ της γαλλικής πόλης, αποσπώντας ενθουσιώδεις κριτικές.

Πρόκειται για δύο όπερες που ο Κρίστοφ Βίλιμπαντ Γκλουκ συνέθεσε για την Όπερα του Παρισιού, σε γαλλικό λιμπρέτο, που για μεν την «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» βασίζεται στην τραγωδία του Ρακίνα (σε ποιητικό κείμενο του François-Louis Leblanc), για δε την «Ιφιγένεια εν Ταύροις» σε εκείνη του Ευριπίδη (σε ποιητικό κείμενο του Nicolas-François Guillard).

Christoph Willibald Gluck

Ο Christoph Willibald Gluck γεννήθηκε το 1714 στη Βαυαρία, σε ένα χωριό κοντά στα σύνορα με τη Βοημία. Αν και ο πατέρας του δεν ήταν μουσικός, η επαφή του με τη μουσική ξεκίνησε από πολύ μικρή ηλικία. Σε ηλικία μόλις 13 ετών εγκατέλειψε τη γενέτειρά του και εγκαταστάθηκε στην Πράγα, όπου σπούδασε μουσική και φιλοσοφία, ενώ παράλληλα εργαζόταν ως οργανίστας για να ανταποκριθεί στα έξοδά του.

Το 1750 πήγε στη Βιέννη και ύστερα στο Μιλάνο, γεγονός που καθόρισε την μετέπειτα πορεία του, διότι εκεί γνώρισε τον συνθέτη Τζοβάνι Μπατίστα Σαμαρτίνι, με τη συμβολή του οποίου ξεκίνησε την σταδιοδρομία του ως συνθέτης. Εκεί συνέθεσε και την πρώτη του όπερα «Αρταξέρξης», η οποία πρωτοπαραστάθηκε το 1741 με μεγάλη επιτυχία. Τέσσερα χρόνια αργότερα έφυγε από το Μιλάνο και ταξίδεψε στην Ευρώπη. Το 1748 επέστρεψε στη Βιέννη,όπου συνέθεσε εμβληματικές όπερες, ανάμεσά τους «Ορφέας και Ευρυδίκη» (1762), «Ο θρίαμβος της Κλέλιας» (1763), «Άλκηστις» (1764) κ.ά.

Όταν ο Γκλουκ αποδέχεται, το 1772, να συνθέσει έξι έργα για την Όπερα του Παρισιού, έχει ήδη τη φήμη του μεγάλου μεταρρυθμιστή της όπερας της εποχής του, ο οποίος επιδίωκε την «απλότητα, την αλήθεια και τη φυσικότητα» στην πλοκή, τη γλώσσα, τη μουσική διατύπωση και τη μορφή, απορρίπτονταςτις περίτεχνες συμβάσεις της operaseria, που κυριαρχούσε στην Ευρώπη του 18ου αιώνα.

Ιφιγένεια εν Αυλίδι -Κορίν Γουίντερς ©Monika Rittershaus

Επιζητώντας την «επιστροφή» στο κλασικό πρότυπο, ο Γκλουκ υιοθετούσε την απλή και φυσική δράση του κλασικού δράματος, αντί για τις αυλικές συμβάσεις, ενώ απέδιδε στην χορωδία την ίδια σημασία με τους βασικούς χαρακτήρες του έργου, μετατρέποντάς την σε άμεσα συμμέτοχο στα δραματικά γεγονότα. Ο ρόλος της μουσικής ήταν, σύμφωνα με όσα γράφει στον πρόλογο της όπερας «Άλκηστη» (1767), «να υπηρετεί την ποίηση μέσω της έκφρασης, ακολουθώντας τις καταστάσεις της πλοκής, χωρίς να διακόπτει τη δράση ή να την πνίγει με άχρηστα και υπερβολικά στολίδια».

Οι μεταρρυθμιστικές προτάσεις του Γκλουκ, όπως αποτυπώνονταν στο έργο του, αποτελούσαν μια ρήξη με την εποχή του μπαρόκ και την κυρίαρχη αισθητική των ευρωπαϊκών ελίτ. Ακόμη και στην πρωτεύουσα της Γαλλίας, όπου θα εγκατασταθεί την περίοδο 1773-1776, όπου οι καλλιτεχνικοί και μουσικοί κύκλοι ήταν περισσότερο ευνοϊκοί απέναντι στις προτάσεις του, η επιτυχία της «Ιφιγένειας εν Αυλίδι» θα δημιουργήσει ένα βαθύ διχασμό: από τη μια μεριά θα βρεθούν οι οπαδοί του Γκλουκ και του μουσικού του ύφους και από την άλλη οι αντίπαλοί του, που θα στοιχηθούν πίσω από τον ιταλό συνθέτη NiccolòPiccinni (1728-1800), διακεκριμένο εκπρόσωπο της ναπολιτάνικης σχολής, η οποία υπεράσπιζε όσα ο Γκλουκ επιχειρούσε να αποκαθηλώσει.

Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Πιτσίνι παρουσίασε στο Παρίσι, το 1781, τη δική του «Ιφιγένεια εν Ταύροις», όμως ο Γκλουκ, με την κατάσταση της υγείας του να χειροτερεύει, είχε πλέον επιστρέψει οριστικά στη Βιέννη, όπου και θα πεθάνει το 1787, έχοντας χαράξει ένα δρόμο που θα επιτρέψει στον Μότσαρτ να δημιουργήσει τον δικό του μοναδικό δρόμο…

Η Εθνική Λυρική Σκηνή δεν συναντάται για πρώτη φορά με την «Ιφιγένεια εν Ταύροις», σε αντίθεση με ό,τι ισχύει για την κατά πέντε χρόνια παλαιότερη «Ιφιγένεια εν Αυλίδι», που φαίνεται να μην έχει παρασταθεί ποτέ από το λυρικό μας θέατρο, όπως δείχνουν τα στοιχεία του ψηφιακού αρχείου της ΕΛΣ.

Η πρώτη της παράσταση από την ΕΛΣ πραγματοποιήθηκε τον Οκτώβριο του 1946, στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού και, όπως ήταν τότε συνηθισμένο, το λιμπρέτο τραγουδήθηκε στα ελληνικά, μεταφρασμένο από τον Άγγελο Τερζάκη, ενώ η παράσταση επαναλήφθηκε και την επόμενη χρονιά, πάλι στο Ηρώδειο, σε σκηνοθεσία Κίμωνα Τριανταφύλλου και μουσική διεύθυνση Αντίοχου Ευαγγελάτου.

Η όπερα θα παρασταθεί το καλοκαίρι του 1951, αυτή τη φορά σε σκηνοθεσία Πέλου Κατσέλη, καθώς και το 1958, σε σκηνοθεσία Φρίξου Θεολογίδη. Η επόμενη, και τελευταία μέχρι σήμερα, παράσταση της «Ιφιγένειαςεν Ταύροις» του Γκλουκ θα πραγματοποιηθεί 30 χρόνια αργότερα, το 1988, και πάλι στο Ηρώδειο, αυτή τη φορά σε σκηνοθεσία Ντίνου Γιαννόπουλου και μουσική διεύθυνση Δημήτρη Χωραφά.

Οι φετινές παραστάσεις του δίπτυχου των Ιφιγενειών είναι οι πρώτες που διεξάγονται σε κλειστό χώρο, την Αίθουσα «Σταύρος Νιάρχος» της ΕΛΣ, και για πρώτη φορά στα γαλλικά, την αυθεντική γλώσσα του λιμπρέτου.