Η Ρωσική Πρωτοπορία επιστρέφει στην Εθνική Πινακοθήκη

Γελαστά πρόσωπα υποδέχονται, μέσα στο ημίφως της εισόδου, τον επισκέπτη της νέας περιοδικής έκθεσης της Εθνικής Πινακοθήκης «Ο κόσμος της πρωτοπορίας: Πόλη, φύση, σύμπαν, άνθρωπος», με έργα από τη Συλλογή Κωστάκη του MOMUS. Στον τοίχο της εισόδου του χώρου περιοδικών εκθέσεων προβάλλονται αποσπάσματα από τον «Άνθρωπο με την κινηματογραφική μηχανή» (1929), του Τζίγκα Βερτόφ, μια πειραματική βουβή ταινία που αποτυπώνει, με γρήγορο ρυθμικό μοντάζ, τους ανθρώπους και την καθημερινή τους ζωή στις σοβιετικές πόλεις λίγα μόλις χρόνια μετά την επανάσταση.

Κινηματογραφικά αποσπάσματα προβάλλονται και στους υπόλοιπους τοίχους περιμετρικά της κεντρικής αρχιτεκτονικής κατασκευής που φιλοξενεί τα έργα της έκθεσης, ένα μοντερνιστικό περίπτερο, ανοιχτό πανταχόθεν, μια φόρμα ιδιαίτερα αγαπητή στους σοβιετικούς δημιουργούς της δεκαετίας του 1920. Σε αυτήν, ο επισκέπτης μπορεί να περιπλανηθεί ανάμεσα στα έργα, τα οποία παρουσιάζονται κατανεμημένα στις θεματικές ενότητες που προδιαγράφει ο τίτλος της έκθεσης: η πόλη, η φύση, η ανθρώπινη μορφή, το σύμπαν…

Άποψη από την έκθεση «Ο κόσμος της πρωτοπορίας: Πόλη, φύση, σύμπαν, άνθρωπος» | Έργα από τη Συλλογή Κωστάκη του MOMUS

Την έκθεση, αποτέλεσμα της συνεργασίας ανάμεσα στην Εθνική Πινακοθήκη και το MOMUS Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης – Συλλογή Κωστάκη, επιμελούνται από κοινού οι δύο επικεφαλής τους, η Συραγώ Τσιάρα και η Μαρία Τσαντσάνογλου, αντίστοιχα. Πρόθεσή τους να προσφέρουν ένα καινούργιο αφηγηματικό πλαίσιο, προκειμένου ένα νεότερο κοινό να προσεγγίσει τη Ρωσική Πρωτοπορία και τους δημιουργούς της, αλλά και να τιμήσουν την επέτειο των 30 χρόνων από την ιστορική πρώτη έκθεση της Συλλογής Κωστάκη στην Ελλάδα (Οκτώβριος 1995 – Απρίλιος 1996), σε όλους τους χώρους, τότε, της Εθνικής Πινακοθήκης, την οποία επισκέφθηκαν περίπου 100.000 θεατές.

Η έκθεση αυτή, που επιμελήθηκε η Άννα Καφέτση, υπήρξε θρυαλλίδα μετασχηματισμών που αναδιαμόρφωσαν τον χάρτη των μουσειακών θεσμών στη χώρα. Η αγορά του τμήματος της Συλλογής που βρισκόταν στα χέρια της οικογένειας του συλλέκτη από το ελληνικό κράτος υπήρξε η σημαντικότερη δημόσια επένδυση που πραγματοποιήθηκε ποτέ για την απόκτηση έργων τέχνης. Παράλληλα, οδήγησε στην ίδρυση δύο νέων μουσείων, του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ) στην Αθήνα και του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (ΚΜΣΤ) στη Θεσσαλονίκη, στο οποίο ανήκει η Συλλογή Κωστάκη.

Σολομόν Νικρίτιν [Τσέρνιγκοφ (Ρωσική Αυτοκρατορία, σημ. Ουκρανία) 1898 – Μόσχα (ΕΣΣΔ, σημ. Ρωσία) 1965] Κόκκινη φιγούρα, 1927 Γκουάς σε χαρτί, 44,9 × 31,5 εκ. MOMUS-Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη Αρ. έργου C147-1195

Μέσα από το έργο της συντήρησης και της επιστημονικής μελέτης των έργων της Συλλογής, το νέο μουσείο δημιούργησε ένα πολιτισμικό κεφάλαιο προϊόν του οποίου είναι και η νέα έκθεση που φιλοξενεί η Εθνική Πινακοθήκη. Αν και σημαντικά μικρότερη από την πρώτη έκθεση, καθώς περιλαμβάνει 280 έργα –περίπου το ένα τρίτο από τα 1.000 έργα του 1995– η νέα έκθεση επικεντρώνεται στην αξιοποίηση της γνώσης που έχει δημιουργηθεί: «Επιχειρούμε να αντλήσουμε από το σημαντικό πολιτισμικό κεφάλαιο που έχει συσσωρευθεί μέσα στα τριάντα χρόνια που μεσολάβησαν και να επανεξετάσουμε το περιεχόμενο της Συλλογής με νέα ματιά», σημειώνει η Συραγώ Τσιάρα.

Λιουμπόβ Ποπόβα [Ιβάνοβσκοε (Ρωσική Αυτοκρατορία, σημ. Ρωσία) 1889 – Μόσχα (ΕΣΣΔ, σημ. Ρωσία) 1924] Μακέτα για το εξώφυλλο του περιοδικού «Καλλιτέχνες του Κινηματογράφου» Αρ. 2, περ. 1922-1923 Μελάνι, γκουάς και κολάζ από χαρτί σε χαρτί, 23,4 × 15,8 εκ. MOMUS-Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη Αρ. έργου C58-308

Έτσι, η επιλογή των δύο επιμελητριών της έκθεσης ήταν μην ακολουθήσουν μια χρονολογική αφήγηση, που θα προχωρά μέσα από τη διαδοχική παράθεση καλλιτεχνικών κινημάτων, αλλά θεματολογική, με πυρήνα της την έννοια του χώρου, που περιβάλλει και ορίζει την ανθρώπινη εμπειρία. Η έκθεση επιχειρεί να ανιχνεύσει τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους οι σοβιετικοί καλλιτέχνες και καλλιτέχνιδες προσεγγίζουν «τον κόσμο που ο ίδιος ο άνθρωπος κατασκευάζει, τον κόσμο με τον οποίο συνυπάρχει οργανικά και τον κόσμο που εκτείνεται πέρα από τα όρια της γνώσης και της οπτικής του», όπως σημειώνει η Μαρία Τσαντσάνογλου, ορίζοντας τα τρία θεματικά πεδία στα οποία κινείται η αφήγηση: τη σχέση του ανθρώπου με το αστικό περιβάλλον, με τον φυσικό χώρο και, τέλος, με τον αχαρτογράφητο και άγνωστο κοσμικό χώρο. Μέσα από αυτά τα τρία πεδία αναδύεται το ουτοπικό σχέδιο αλλαγής του κόσμου με επίκεντρο τον άνθρωπο, ένα σχέδιο που συμμερίζονταν όχι μονάχα οι καλλιτέχνες αλλά εκατομμύρια άλλοι άνθρωποι, σε μια περίοδο που άλλαξε την ιδέα μας για το τι είναι τέχνη, όπως επισήμανε η καλλιτεχνική διευθύντρια του ΚΜΣΤ.

Άποψη της έκθεσης της Συλλογής Κωστάκη στην Εθνική Πινακοθήκη το 1995. Ευγενική παραχώρηση από το αρχείο Σόνιας Χαραλαμπίδου-Διβάνη και Ειρήνης Χαραλαμπίδου.

Η έκθεση «Ο κόσμος της πρωτοπορίας» συμπληρώνεται με ένα αφιέρωμα στην έκθεση του 1995 και στους ανθρώπους που συνέβαλαν σε αυτήν, μέσα από αρχειακά τεκμήρια, όπως φωτογραφίες, βίντεο, αποκόμματα εφημερίων κ.λπ.

Στην έκθεση, που θα εγκαινιαστεί επισήμως στις 15 Απριλίου, φιλοξενούνται έργα των: Babichev Aleksei, Bobrov Vassilii, Bubnova Varvara, Chashnik Ilya, Chekrygin Vassilii, Drevin Aleksandr, Ender Boris, Ender Ksenia, Ender Maria, Ender Yuri, Filonov Pavel, Grinberg Nikolai, Guro Yelena, Ioganson Karel, Kandinsky Vassily, Klucis Gustav, Kliun Ivan, Kruchenykh Aleksei, Kudriashov Ivan, Ladovsky Nikolai, Lissitzky El, Malevich Kazimir, Mayakovsky Vladimir, Matiushin Mikhail, Miller Grigori, Miturich Petr, Morgunov Aleksei, Nikritin Solomon, Puni Ivan, Plaksin Mikhail, Popova Liubov, Redko Kliment, Rodchenko Aleksandr, Rozanova Olga, Semashkevich Roman, Sofronova Antonina, Stepanova Varvara, Suetin Nikolai, Sulimo-Samuilo Vsevolod, Tatlin Vladimir, Udaltsova Nadezhda, Vialov Konstantin, Volkov Aleksandr.

Άποψη της έκθεσης της Συλλογής Κωστάκη στην Εθνική Πινακοθήκη το 1995. Ευγενική παραχώρηση από το αρχείο Σόνιας Χαραλαμπίδου-Διβάνη και Ειρήνης Χαραλαμπίδου.