Demetrios Yatromanolakis: Ίσως ποτέ μετά την πτώση του τείχους του Βερολίνου δεν ευδοκιμεί, τόσο έντονα και τόσο ανενόχλητη, η πολιτική βία στον δυτικό κόσμο όσο σήμερα».

Το καλοκαίρι στους τρίτους Δελφικούς Διαλόγους που διοργανώνονται από το Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών, είχα την ευκαιρία να ακούσω την ομιλία του καθηγητή Demetrios Yatromanolakis (Τμήμα Κλασσικών Σπουδών, Τμήμα Ανθρωπολογίας και Τμήμα Συγκριτικής Σκέψης, The Johns Hopkins University, και Συνιδρυτή και Συνδιευθυντή του Seminar Series Cultural Politics στο Weatherhead Center for International Affairs στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ), με θέμα «Περί Βιοπολιτικής: από τον πολιτικό πραγματισμό του Πλάτωνα στη μετα-ανθρώπινη κυβερνητική».

Όπως μου είχε πει τότε: «Είναι, βεβαίως, γνωστό ότι η έννοια της βιοπολιτικής σχετίζεται κυρίως με το σπουδαίο έργο του Michel Foucault, αλλά συγκρίσιμες ή μάλλον πρόδρομες εκφάνσεις της μπορούν να εντοπισθούν στην πολιτική φιλοσοφία, π.χ., του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Θα ισχυριζόμουν ότι κάθε πολιτική θεωρία και πρακτική συνεπάγεται, έστω υπόρρητα, κάποιο είδος βιοπολιτικής».

Ο καθηγητής εξέτασε τη σχέση νόμου, δικαιοσύνης και βίας (ξεκινώντας από μία αρχαία, πινδαρική ιδέα, της οποίας η ακριβής σημασία δεν είναι γνωστή, «Ο νόμος ως βασιλιάς όλων, θνητών και αθανάτων, καθιστά δίκαιο εκείνο που είναι βιαιότατο, με υπέρτατο χέρι»), αλλά και την καταγωγή της βιοπολιτικής ως προνομίου πολιτικής κυριαρχίας. Ανέδειξε πώς η κυριαρχία συνδέεται με την άσκηση βίας ως θεμέλιο της πολιτικής εξουσίας, με αναφορές σε φιλοσόφους όπως ο Carl Schmitt, ο Πλάτωνας και ο Giorgio Agamben. Όπως χαρακτηριστικά είπε: «Η μετατόπιση της εξουσίας από το πολιτικό στο οικονομικό και στο τεχνοεπιστημονικό πλαίσιο στις σύγχρονες δημοκρατίες συνιστά, υποστηρίζω, τη λεπτότερη και συνεπώς πιο ύπουλη και διαβρωτική μορφή βίας στις σύγχρονες δημοκρατικές κοινωνίες».

Διερεύνησε επίσης πώς οι ραγδαίες εξελίξεις στην τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση, την τεχνητή νοημοσύνη, τη νευροεπιστήμη, τη βιοτεχνολογία και την τεχνολογία των υπολογιστών επαναπροσδιορίζουν ριζικά το περιεχόμενο και τα όρια της ανθρώπινης ζωής, της υποκειμενικότητας και, τελικά, της πολιτικής κυριαρχίας. «Η “δικαιοσύνη του ισχυρού” υλοποιείται σήμερα από την τεχνοεπιστήμη και τα οικονομικά της δίκτυα, που είναι, εξ ορισμού, οι ισχυρότεροι φορείς βίας κατά της φύσης», υπογράμμισε, καταλήγοντας στο ότι: «Ίσως το πιο πιεστικό ερώτημα για τις σύγχρονες δημοκρατίες είναι: Μπορεί το πολιτικό να προστατεύσει — ή να ανακτήσει — την κυριαρχία του (‘κράτος’) από την τεχνοεπιστήμη και τους βίαιους μηχανισμούς της»;

Στιγμιότυπο από τους Δελφικούς Διαλόγους

Στις 2 Δεκεμβρίου 2025, πραγματοποιήθηκε στην ΕΣΗΕΑ η παρουσίαση του τόμου Μυθογένεση, Διασυστηματικότητα, Τελετουργία: Μελέτες προς τιμήν του Demetrios Yatromanolakis. Για το βιβλίο και το πρωτοποριακό έργο του καθηγητή Yatromanolakis μίλησαν οι:  Ελένη Βαροπούλου, Θεατρολόγος, Κριτικός θεάτρου και τέχνης, Επίτιμη Διδάκτωρ του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου,  Βάλτερ Πούχνερ, Ομότιμος και Επίτιμος Καθηγητής Θεατρολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Παναγιώτης Ροϊλός, Καθηγητής Ελληνικών Σπουδών και Συγκριτικής Σκέψης και Γραμματολογίας, Harvard University, ΗΠΑ, James Faubion, Radoslav Tsanoff Professor of Anthropology Emeritus, Rice University, ΗΠΑ, Patrick Finglass, Henry Overton Wills Professor of Greek, University of Bristol, Μ. Βρετανία, Alexander Dale, Senior Lecturer of Classics, Concordia University, Καναδάς, και Thea Selliaas Thorsen, Professor of Classics, the Norwegian University of Science and Technology, Νορβηγία. Την παρουσίαση συντόνισε η Κατερίνα Λυμπεροπούλου, δημοσιογράφος, Γραμματέας του Μορφωτικού Ιδρύματος της ΕΣΗΕΑ.

Παναγιώτης Ροϊλός, Γεώργιος Μπαμπινιώτης, Βάλτερ Πούχνερ, Δημήτριος Γιατρομανωλάκης, Ελένη Βαροπούλου, Κατερινα Λυμπεροπούλου στην εκδήλωση

Ο Demetrios Yatromanolakis, πολύ γνωστός στην Ελλάδα, έχει διδακτορικό από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και είναι πρώην Junior Fellow στην Society of Fellows του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ. Έχει λάβει πολλές διεθνείς διακρίσεις, μεταξύ των οποίων και το Berlin Prize της Αμερικανικής Ακαδημίας στο Βερολίνο. Αυτήν την περίοδο εργάζεται πάνω στη βιοπολιτική και την ελληνική αρχαιότητα. Με αφορμή τους Δελφικούς Διαλόγους και την παρουσίαση του τιμητικού τόμου, μιλήσαμε, μεταξύ άλλων, για την πολιτική βία, την εξουσία της τεχνοεπιστήμης, την υπονόμευση της κριτικής σκέψης και το ρόλο των ανθρώπων του πνεύματος.

Πρόκειται για ιδέα που αναπτύσσει λεπτομερώς ο Giorgio Agamben. Κατά τη γνώμη του, το πεδίο του πολιτικού αναδύεται την στιγμή που η εξουσία αποκτά τη δύναμη να αντιμετωπίσει τα υποκείμενα ως οντότητες που εκπροσωπούν αυτό που ονομάζει «γυμνή» ή «ιερή» ζωή, δηλαδή, οντότητες που κείνται πέραν του ανθρώπινου ή θείου δικαίου και ως εκ τούτου μπορούν ατιμώρητα να υποβληθούν σε πράξεις ακραίας βίας. Η εξουσία εν πολλοίς συνδέεται με την άσκηση βίας. Το βλέπουμε σε διαφορετικές περιόδους και κοινωνίες, το συναντάμε και σήμερα, ακόμη και στον λεγόμενο δυτικό κόσμο, που επαίρεται ότι αποτελεί το προπύργιο της ελευθερίας και της δημοκρατίας. Ίσως ποτέ μετά την πτώση του τείχους του Βερολίνου δεν ευδοκιμεί τόσο έντονα και τόσο, θα έλεγα, ανενόχλητη, η πολιτική βία στον δυτικό κόσμο όσο σήμερα.

Demetrios Yatromanolakis

Οι εξελίξεις αυτές είναι κοσμοϊστορικές. Έχουν προωθήσει την τρίτη βιομηχανική επανάσταση της πληροφορικής σε πρωτόγνωρο βαθμό και με δραματική ταχύτητα. Από τις πιο σημαντικές διαστάσεις της λεγόμενης τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης είναι ο ριζικός επαναπροσδιορισμός των δυνατοτήτων του ανθρώπινου είδους, εξαιτίας, βεβαίως, και των εξελίξεων στη βιοϊατρική, τη γενετική, κλπ.

Υπό την έννοια ότι δεν συνιστά εύκολα αναγνωρίσιμη μορφή βίας, δηλαδή επιθετικής επέμβασης στα δικαιώματα, τη ζωή (τον «βίο»), την καθημερινότητα των πολιτών, αλλά, παρόλα αυτά, τα προσδιορίζει, ή, μάλλον, τα περιορίζει ή τα ελέγχει με λεπτούς χειρισμούς και συστήματα χειραγώγησης, από τα οποία είναι δύσκολο, αν όχι αδύνατον, να διαφύγουν. Η ερήμην των πολιτών άπληστη και ανεξέλεγκτη ανάπτυξη των μηχανισμών κατάλυσης της ιδιωτικότητας, προς όφελος της οικονομικής/τεχνοκρατικής αλλά και πολιτικής εξουσίας, είναι ένα προφανές παράδειγμα αυτής της μορφής βίας. Όπως επίσης η μη δυνατότητα επιλογής σε διάφορα είδη καθημερινών και μη συναλλαγών που επιφέρει η ψηφιοποιημένη ή η άλλως τεχνολογικά διαμεσολαβημένη τυποποίηση προϊόντων, υπηρεσιών, κτλ.

Βιβλία του Demetrios Yatromanolakis που κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Ευρασία

Πολύ φοβούμαι ότι δύσκολα πια θα μπορούσε να αναστραφεί η πορεία αυτή. Οι φορείς πολιτικής εξουσίας σε διάφορες χώρες, φαντάζομαι, γνωρίζουν τους (όχι και τόσο αθώους) λόγους και εμείς τους υποψιαζόμαστε. Εν τέλει, το όλο ζήτημα είναι αν κάποιοι στην πολιτική εξουσία έχουν την βούληση και την γενναιότητα να πάρουν θαρραλέες αποφάσεις δυσάρεστες για κέντρα που υπερβαίνουν τη δική τους εξουσία. Η παραχώρηση της εξουσίας στην τεχνοεπιστήμη και την οικονομία της τεχνοεπιστήμης δεν έχει γίνει ερήμην, αλλά εξαιτίας αποφάσεων των πολιτικών. Η ήττα της πολιτικής στον δυτικό κόσμο, και πολύ κοντά μας, άλλωστε, συνάγεται επίσης από το γεγονός ότι αρκετοί πολιτικοί ασκούν εξουσία σαν να ήταν διευθύνοντες σύμβουλοι εταιρειών και σαν να λογοδοτούσαν όχι τόσο στους πολίτες τους, όσο στους πρώτους διδάξαντες μια τέτοια «πολιτική».

Μια «πολιτική», η οποία προκρίνει τους δείκτες μέτρησης της περιβόητης αποτελεσματικότητας και παραγωγικότητας του ανθρώπινου δυναμικού μιας εταιρείας, εις βάρος της πραγματικά πολιτικής διαμόρφωσης, επιλογής, και προώθησης στόχων προς όφελος των πολιτών. Η παραγωγικότητα και αποτελεσματικότητα της πολιτικής και των φορέων της δεν μπορεί να υπολογίζεται με οικονομίστικα και γιάπικα κριτήρια, αλλά με βάση την ευημερία των πολιτών. Η υποταγή των ποιοτικών κριτηρίων στα ποσοτικά είναι η πιο μεγάλη και καθοριστική ήττα της πολιτικής, η αρχή και το καθοριστικό σύμπτωμα της μετάλλαξής της σε πολιτικαντισμό.

Demetrios Yatromanolakis

Θα ήθελα να τονίσω ότι η θητεία μου στην Society of Fellows του Χάρβαρντ ήταν από τις πιο καθοριστικές στη μέχρι τώρα πορεία μου. Είχα την ευκαιρία να γνωρίσω στενά έναν μεγάλο αριθμό κορυφαίων ερευνητών σε όλες τις επιστήμες, τόσο τις «θετικές» όσο και τις κοινωνικές. Εκεί είχα την ευκαιρία να επεκτείνω την έρευνά μου σε διεπιστημονικούς χώρους, κυρίως τη συγκριτική και κοινωνική ανθρωπολογία, τη φιλοσοφία και την ιστορία της επιστήμης. Σημαντικές ήταν όντως οι συναντήσεις μου με τον Stephen Hawking, από τις μεγαλύτερες ιδιοφυΐες στην θεωρητική φυσική, έναν άνθρωπο που με την προσήλωσή του στους ερευνητικούς του στόχους μπορούσε να σε συνεπάρει. Αλλά η Society of Fellows μου έδωσε την ευκαιρία να αναπτύξω επίσης στενές πνευματικές σχέσεις με ανθρώπους όπως ο σπουδαίος φιλόσοφος Stanley Cavell, η στενή φίλη Elaine Scarry, ο Νομπελίστας στην επιστήμη της Χημείας Walter Gilbert και η πρώην πρύτανης του Harvard Law School, Martha Minow.

O Demetrios Yatromanolakis και ο Βέλγος ιστορικός Marcel Detienne

Δεν νομίζω ότι τα πράγματα έχουν αλλάξει αισθητά. Πού είναι τα καινούργια ερευνητικά κέντρα; Και ασφαλώς, οι όποιες προσπάθειες γίνονται, αγνοούν κραυγαλέα τις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες. Είναι και αυτό σύμπτωμα της πνευματικής και πολιτιστικής νωθρότητας στη χώρα μας και ευρύτερα στον κόσμο σήμερα.

Ο κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες έχουν χάσει την όποια αίγλη είχαν παλαιότερα. Έμφαση πια δίδεται σε επιστήμες που έχουν ακραιφνώς και άμεσο ωφελιμιστικό χαρακτήρα. Έχει υποχωρήσει το ενδιαφέρον για τις συγκεκριμένες επιστήμες. Είναι σύμπτωμα των καιρών μας και των προτεραιοτήτων που έχουν θέσει οι όποιοι πολιτικοί ταγοί στον λεγόμενο δυτικό κόσμο και βεβαίως και στις δύο χώρες που επαίρονται ότι υπήρξαν οι πολιτισμικές του κοιτίδες. Οι κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες συχνά ενοχλούν, διότι είναι κατεξοχήν αυτές που καλλιεργούν την εις βάθος ανάλυση και την κριτική και ουσιαστικά πολιτική σκέψη. Και η οικονομίστικη, κοντόφθαλμη διαχείριση από την πολιτική εξουσία των φλεγόντων κοινωνικών ζητημάτων που απασχολούν την ανθρωπότητα σήμερα αντιτίθεται στην, και υπονομεύει την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης, ενώ προάγει την αυτοματοποιημένη εξοικείωση με πεδία που μπορεί πιο άμεσα να ελέγχει και να διαμορφώνει.

Τα προηγούμενα σχόλιά μου δίδουν μια έμμεση απάντηση στο καίριο αυτό ερώτημά σας: οι άνθρωποι του πνεύματος οφείλουν να υπηρετούν, ανάμεσα σε άλλα, την παρρησία και την τεκμηριωμένη γνώση, μακριά από πυροτεχνικού χαρακτήρα αυτοεξαργυρούμενες φωνασκίες, ρητορείες και συμβιβασμούς με όσους, εν τέλει (εν γνώσει ή εν αγνοία τους) θέτουν εν κινδύνω το μέλλον του ανθρώπου, το μέλλον του πλανήτη, χάριν κάποιων υποτιθέμενων «μακρόπνοων» οραμάτων που τάχα υπερβαίνουν την προσληπτική και αντιληπτική ικανότητα του μέσου πολίτη.

Βίκυ Φλέσσα, Μανώλης Μητσιάς, Κατερίνα Λυμπεροπούλου, Σωτήρης Τριανταφύλλου, Βάλτερ Πούχνερ, Demetrios Yatromanolakis, Δημήτριος Μαραμής

Είναι όντως μεγάλη τιμή να γίνω αποδέκτης του σημαντικού αυτού διεπιστημονικού τόμου, στον οποίο μου έχουν αφιερώσει άρθρα σπουδαίοι συνάδελφοι από όλες αυτές τις χώρες Δεν είχα ιδέα για την πρωτοβουλία αυτή, μέχρι που μου παραδόθηκε ο τόμος το φθινόπωρο του 2024. Ήταν συγκινητικό να δω εκεί ονόματα ανθρώπων, το έργο των οποίων θαυμάζω βαθύτατα, όπως του επιδραστικού ανθρωπολόγου James Faubion, της διάσημης Elaine Scarry, του επιδραστικού Γερμανού πανεπιστημιακού Wolfgang Asholt, του καθηγητή στο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης Malcolm Davies, των αρχαιολόγων Brian Rose, Ada Cohen και Burkhard Fehr, καθώς και άλλων ερευνητών.