Όταν η κωμωδία γίνεται εργαλείο συμφιλίωσης: Στο workshop της σκηνοθέτιδας Maja Milatović-Ovadia

Το Σάββατο 22 Νοεμβρίου είχα την ευκαιρία να συμμετέχω στο εργαστήριο της θεατρικής σκηνοθέτιδας Maja Milatović-Ovadia, με τίτλο “Staging Clashing Memories: employing devised comedy as methodology for reconciliation” στο πλαίσιο του 3^ου Meeting Event του Διεθνούς Δικτύου Θεάτρου Ντοκιμαντέρ.

Φέτος, η διοργάνωση επικεντρώθηκε στις σύγχρονες δραματουργίες του πραγματικού στη Νοτιοανατολική Ευρώπη, δίνοντάς μου τη δυνατότητα να παρακολουθήσω ένα workshop που φανερώνει τη δυναμική της κωμωδίας ακόμα και σε περιοχές με έντονο πολιτικό κλίμα.

Σε αυτό το σχεδόν πεντάωρο εργαστήριο, η Milatović-Ovadia δεν άργησε να μας “σκηνοθετήσει”. Η πρώτη οδηγία που μας έδωσε ήταν απλή: να σχηματίσουμε έναν κύκλο με τις καρέκλες μας και να μιλήσουμε για ένα λεπτό (ακριβώς ένα λεπτό, ούτε δευτερόλεπτο περισσότερο ή λιγότερο) για κάτι που μας ενθουσιάζει. Μπορούσαμε να μιλήσουμε για οτιδήποτε θέλουμε από το πιο απλό, όπως μια είδηση που ακούσαμε και μας ενθουσίασε, έως ένα project που μπορεί να δουλεύουμε.

Αν και αυτές οι ασκήσεις είναι συνήθως άβολες –όταν δεν είσαι εξοικειωμένος με αυτές– αποδείχθηκε ιδανική για να «σπάσει ο πάγος» και να γνωριστεί η ομάδα, που επρόκειτο να περάσει το υπόλοιπο απόγευμα μαζί. Μόλις ολοκληρώσαμε τον κύκλο η Milatović-Ovadia άνοιξε το θεωρητικό κομμάτι του εργαστηρίου. Μας μίλησε για την καταγωγή της, το πολιτικό πλαίσιο μετά τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας και μέσα από τα προσωπικά της βιώματα μας έδωσε κάτι παραπάνω από μια εικόνα για το μεταπολεμικό κλίμα της περιοχής. «Η γιαγιά μου ήταν παρτιζιάνα κατά τη διάρκεια του πολέμου. Παρόλο που συνήθιζε να μου λέει ιστορίες, ποτέ δεν μου μετέφερε μίσος για τους Γερμανούς» μας είπε η σκηνοθέτιδα.

Μετά τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, άνθρωποι που κάποτε πολεμούσαν σε αντίπαλα στρατόπεδα έπρεπε ξαφνικά να συνυπάρξουν. Στα σχολεία, παιδιά των οποίων οι γονείς είχαν πολεμήσει μεταξύ τους, κάθονταν τώρα στο ίδιο θρανίο. Μας αναφέρει, πως η εχθρότητα είχε περάσει –σχεδόν φυσικά– από τη μεγαλύτερη στη νεότερη γενιά. Οι κοινές μνήμες, οι αφηγήσεις και τα εγκλήματα πολέμου λειτουργούσαν σαν σταθεροί πυρήνες απόστασης, εμποδίζοντας την οποιαδήποτε μορφή συμφιλίωσης.

Μια φωτογραφία ενός χωριού στη Βοσνία – ένα από τα πολλά όπου ο στρατός είχε κόψει τα δέντρα – αποτέλεσε αφορμή για να μάθουμε μια άγνωστη πλευρά του πολέμου. Η Milatović-Ovadia μας εξήγησε ότι τα δέντρα ήταν συνδεδεμένα με τη μνήμη, όταν γεννιόταν ένα παιδί συνήθιζαν να φυτεύουν ένα δέντρο, το οποίο μεγάλωνε παράλληλα με το παιδί. Κόβοντας, λοιπόν, τα δέντρα ήταν σαν έκοβαν μαζί με αυτά και τις αναμνήσεις των ανθρώπων.

Μέσα σε αυτό το έντονα πολιτικοποιημένο κλίμα, η κωμωδία μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα συμφιλίωσης. Όχι σβήνοντας το τραύμα, αλλά αλλάζοντας το αφήγημα γύρω από τη μνήμη. «Το γεγονός ότι υπάρχουν αντικρουόμενες αναμνήσεις είναι κάτι το οποίο οφείλουμε να αναγνωρίσουμε», εξηγεί η Milatović-Ovadia.

Στη συνέχεια ακολούθησε το πρακτικό μέρος του εργαστηρίου, όπου για τις επόμενες περίπου τρεις ώρες κάναμε τις ασκήσεις που, όπως μας είπε, εφαρμόζει σε έφηβους από τις χώρες της πρώην Γιουγκοσλαβίας.

Ξεκινήσαμε με κάτι φαινομενικά απλό: να περπατάμε στον χώρο χωρίς να κοιτάζουμε ο ένας τον άλλον. Μετά από λίγο, η σκηνοθέτιδα μας έδωσε την οδηγία να κοιταζόμαστε και έπειτα να κάνουμε αστείες γκριμάτσες. Αυτό που παρατηρήσαμε είναι πως η κάθε οδηγία αμέσως άλλαξε την ατμόσφαιρα της ομάδας.

Στην συνέχεια χωριστήκαμε σε δυάδες. Σε αυτό το σημείο έπρεπε να δείξουμε στο ταίρι μας ένα «κόλπο», αφού πρώτα το ρωτήσουμε “Do you want to see a trick?”. Στο τέλος κάποιοι παρατήρησαν πως, μετά από λίγο, σταμάτησαν να παρουσιάζουν κόλπα και απλώς άρχισαν να συγχρονίζονται, αφήνοντας ο ένας τον άλλον να οδηγήσει τη στιγμή.

Η επόμενη άσκηση απαιτούσε περισσότερη συγκέντρωση. Αυτή τη φορά, σε καινούρια ζευγαράκια, αφηγηθήκαμε μια ιστορία με τρείς διαφορετικούς τρόπους: κανονικά, μέσα από το χρώμα και το συναίσθημα. Όταν το ταίρι μας άλλαζε την οπτική έπρεπε να ανακαλέσουμε (ή να κατασκευάσουμε) τα χρώματα και τα συναισθήματα που συνδέονταν με την ιστορία.

Ακολούθησε μια άσκηση πιο κωμική: τρία άτομα λειτουργούσαν ως «ένα σώμα» που απαντούσε σε ερωτήσεις του κοινού, λέγοντας μόνο μία λέξη ο καθένας. Το αποτέλεσμα ήταν ένας άναρχος, αλλά και αστείος τρόπος να παραχθεί λόγος, που κάθε φορά έπαιρνε άλλη τροπή. Οι «ειδικοί» μας μεταξύ άλλων, κλήθηκαν να απαντήσουν για το «ποια είναι η καλύτερη τραγουδίστρια της country μουσικής».

Πως μια λέξη δημιούργησε τρεις μικρές παραστάσεις

Στην τελευταία άσκηση, με το φως απ’ έξω να έχει πια πέσει, η Milatović-Ovadia πήρε ένα χαρτί και μας είπε να διαλέξουμε μια λέξη. Η ομάδα μας κατέληξε στο “ego”, το οποίο έγραψε με μπλε μαρκαδόρο στο κέντρο. Έπειτα, μας ζήτησε να προσθέσουμε ότι θέλουμε. Fear, pain, monologue και τίτλοι τραγουδιών, ήταν μερικά από τα όσα γράφτηκαν.

Με αφετηρία τη φράση “I’m sorry” –που κάποιος σημείωσε στην άκρη του χαρτιού– έπρεπε μέσα σε μόλις 15 λεπτά να δημιουργήσουμε μια μικρή παράσταση, ενσωματώνοντας και ένα τραγούδι. Το περιορισμένο χρονικό πλαίσιο λειτούργησε απροσδόκητα ευεργετικά: οι τρεις ομάδες που σχηματίστηκαν κατέληξαν σε εντελώς διαφορετικά αποτελέσματα. Μία ομάδα βγήκε έξω από την αίθουσα και έστησε κάτι που θύμιζε χορωδία· μια άλλη κινήθηκε με ακρίβεια, σαν χορογραφημένο performance. Ενώ η τρίτη αξιοποίησε το σώμα ως βασικό αφηγηματικό εργαλείο. Παρότι είχαν στη διάθεση τους μόνο λίγα λεπτά, το τελικό αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακό.

Στο τέλος, η Milatović-Ovadia απάντησε σε όσες ερωτήσεις είχαμε. Μια φράση της, που συνοψίζει τα όσα ζήσαμε στο εργαστήριο και τη δουλειά της είναι: «Δεν παίρνω καμία καλλιτεχνική απόφαση μόνη μου. Ακόμα και αν προτείνω κάτι πάντα θα το συζητήσω».