Το «Μινόρε»: Φως στο σκοτάδι του πειραιώτικου ρεμπέτικου

Η άνθηση του ρεμπέτικου στις απαγορευμένες περιοχές του Πειραιά είναι στην πραγματικότητα η καταγραφή ενός κοινωνικού και ιδεολογικού χώρου που στιγμάτισε την πόλη. Κι έτσι, η έναρξη του φετινού ρεπερτορίου για το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά με το «Μινόρε» δεν είναι απλώς η θεατροποίηση μιας θρυλικής τηλεοπτικής σειράς, αλλά η απευθείας σύνδεση της με το παρελθόν του.

Δεν είναι τυχαία, λοιπόν, η ανταπόκριση του κοινού στο άκουσμα τόπων, ονομάτων και παραδόσεων αφού το «Μινόρε» «λειτουργεί σαν τοπογραφία, αναδεικνύει μια βιωματική σχέση του κοινού με τα τεκταινόμενα του έργου και την ίδια την πόλη» παρατηρεί, ο επίσης Πειραιώτης σκηνοθέτης της παράστασης, Τάκης Τζαμαργιάς σ’ αυτές τις πρώτες παραστάσεις που έχουν δοθεί. «Προσωπικά, ως νέος, έζησα στον απόηχο του ρεμπέτικου. Κι ο απόηχος εκφυλίζει, δίνει μια διεστραμμένη όψη σε μια κατάσταση. Γιατί για τον Πειραιά το ρεμπέτικο είναι η αποτύπωση της μεγάλης φτώχειας, της εξαθλίωσης. Άρα και στα νεανικά μου μάτια το ρεμπέτικο ήταν συνδεδεμένο με μια μιζέρια» παρατηρεί.

Ο σκηνοθέτης της παράστασης, Τάκης Τζαμαργιάς.

Παρόλα αυτά, τώρα συναντώντας ξανά το υλικό του «Μινόρε» δηλώνει πως νιώθει μόνο δέος. «Δέος για τα πρόσωπα, για τα χρόνια που έζησαν όπου τίποτε γύρω τους δεν ήταν δεδομένο. Δέος για την αδιανόητη φτώχεια που υπέμειναν, την πείνα που αγριεύει τους ανθρώπους. Και μέσα σ’ αυτή τη χύμα ζωή, γεμάτη πόνο, πείνα, μοναξιά και ερημιά βρήκαν τη δύναμη να δημιουργήσουν κάτι».

Η παράσταση στηρίζεται στο θρυλικό σίριαλ της ΕΡΤ «Το μινόρε της αυγής» των Βαγγέλη Γκούφα και Φώτη Μεσθεναίου· που με τη σειρά του αποτυπώνει στιγμές από τη δημιουργία της «Τετράδας, της ξακουστής» δηλαδή της ρεμπέτικης κομπανίας του Μάρκου Βαμβακάρη αποτελούμενης από τον ίδιο και τους Γιώργο Μπάτη, Στράτο Παγιουμτζή, Ανέστη Δέλια. «Αντλούμε από τον πρώτο κύκλο της σειράς που συμπυκνώνεται και αποκτά θεατρική συνοχή, έχοντας προσθέσει και κάποιες πρωτότυπες σκηνές που γεφυρώνουν την αφήγηση. Είναι ένα υλικό πιστό στο πνεύμα της σειράς – αν και κάποιοι ήρωες παίρνουν μεγαλύτερη διάσταση ενώ φωτίζεται και το σκηνικό του προπολεμικού Πειραιά», εξηγεί ο Δημήτρης Χαλιώτης, υπεύθυνος για τη θεατρική μεταφορά του κειμένου και την ιστορική έρευνα.

Η Χριστίνα Μαξούρη και η Κυριάκος Σαλής σε σκηνή του «Μινόρε».

Τα ταραγμένα χρόνια που διαδέχονται τη μικρασιατική καταστροφή και τον Πειραιά ως τόπο υποδοχής τους, το «Λαϊκό κόμμα» του Παναγή Τσαλδάρη, η απόπειρα της δολοφονίας του Βενιζέλου, η δικτατορία του Μεταξά και το «κυνήγι» εξόντωσης των ρεμπετών στήνουν το παράλληλο σκηνικό· εκεί όπου το ρεμπέτικο γεννιέται, ανδρώνεται και προβάλλει το κάδρο μιας περιθωριακής ζωής. Το χρονικό αφήγησης αρχίζει από το 1934 και φτάνει στα πρώτα χρόνια της Γερμανικής Κατοχής, μέχρι το 1941 επιχειρώντας, όπως σημειώνει ο Τάκης Τζαμαργιάς, ν’ αναδειχθεί «η εσωτερική ζωή αυτών των ανθρώπων, που είναι αρκετά μακριά από αυτό που φανταζόμαστε. Να μιλήσουμε για τη ζωϊκή ενέργεια των ρεμπετών, να αναρωτηθούμε αν η μάχη για τον επιούσιο τους έκανε έτσι, να δούμε τους κλέφτες, τους σεσημασμένους αλλά κι εκείνους που έκαναν τον πόνο τους τραγούδι. Ανθρώπους που δεν είχαν συνείδηση του μεγαλείου τους».

Εργάτες του λιμανιού, χειρώνακτες σε εργοστάσια και σε σφαγεία, πόρνες στα Βούρλα (το δημόσιο πορνείο του Πειραιά, στον βαλτότοπο του λιμανιού πριν ανοίξει η Τρούμπα), ιδιοκτήτες τεκέδων, αλλά και μαφιόζοι η ανθρωπογεωγραφία του «Μινόρε» ζωντανεύει ένα κόσμο λαϊκό, αυθεντικό μα και σκοτεινό. «Είναι καλό να τους δούμε στην πραγματική τους διάσταση, ως ήρωες της σκληρής βιοπάλης. Κανείς από την κομπανία δεν έπαιζε μουσική για το μεράκι του. ‘Κανείς μας δεν ζει από το μπουζούκι’ όπως λένε και οι ίδιοι στο έργο. Το καφενείο του Μπάτη – εκεί που ξεκίνησαν όλα για την Ξακουστή Τετράδα, λεγόταν ‘Η οδός απελπισίας. Δεν ξεχάσω την οδηγία του Τάκη Τζαμαργιά στους ηθοποιούς το βράδυ της πρεμιέρας: ‘Μην ξεχνάτε· αυτοί οι άνθρωποι πεινάνε’ τους είπε» σημειώνει ο Δημήτρης Χαλιώτης.

«Τι άλλο είναι εκτός από εξομολόγηση πόνου το ρεμπέτικο; Είναι απροσπέλαστος ο πόνος του περιθωρίου, γι’ αυτό και είναι μαγικά αυτά τα τραγούδια» λέει ο σκηνοθέτης της παράστασης.

Ο κόσμος του «Μινόρε» είναι σκοτεινός, βουτηγμένος στο ναργιλέ και το χασίσι, «αλλά μας απασχολεί να ρίξουμε φως στο μέσα των ανθρώπων. Παρότι ζούσαν εξαθλιωμένοι, είχαν μια μπέσα. Μπορεί, δηλαδή, να ήταν παραβατικοί, να έκαναν φυλακή ακόμα και να μαχαιρώνονταν για ασήμαντη αφορμή (με τα σημερινά κοινωνικά δεδομένα) αλλά είχαν ένα κώδικα ηθικής» συνεχίζει ο συγγραφέας του κειμένου.

Σε αυτό το πλαίσιο, τα τραγούδια του ρεμπέτικου – πολλά από αυτά είναι αριστουργήματα – λειτουργούν ως κοινωνικό καταφύγιο. «Τι άλλο είναι εκτός από εξομολόγηση πόνου το ρεμπέτικο; Είναι απροσπέλαστος ο πόνος του περιθωρίου, γι’ αυτό και είναι μαγικά αυτά τα τραγούδια. Έχουν μια πολυσημία μέσα στην κυριολεξία τους. ΄Ενα λόγο τόσο καθαρό, άμεσο και κυριολεκτικό που πλησιάζει την αγνή ποίηση. Δεν είναι τυχαίο που έγιναν μέσα στο χρόνο η φωνή του ανυπότακτου» καταλήγει ο Τάκης Τζαμαργιάς.

Τη μουσική επιμέλεια της παράστασης έχει ο πρωταγωνιστής της, Ιεροκλής Μιχαηλίδης ενώ τα θρυλικά ρεμπέτικα (μαζί με τον 12μελή θίασο) ερμηνεύουν ο Αντώνης και Θοδωρής Ξηντάρης, συνεχιστές της ρεμπέτικης παράδοσης.