Ο Δημήτρης Λιγνάδης και ο Γιώργος Νανούρης γράφουν γι’ αφέντες και δούλους

Ο Τολστόϊ έλεγε πως «ο άνθρωπος ζει συνειδητά για τον εαυτό του, μα αποτελεί ασυνείδητα ένα εργαλείο για την επίτευξη των ιστορικών, των παγκόσμιων στόχων της ανθρωπότητας». Ο μέγας Ρώσος ουμανιστής της βαθιάς, μολονότι αναρχικής, θρησκευτικότητας, ο αμετανόητα πιστός στον άνθρωπο, ο κοινωνικός φιλόσοφος, ο ηθικολόγος, ο απαράμιλλος ψυχογράφος του λαού και των κραδασμών εποχής του, έγραψε το 1895 ένα από τα σπουδαιότερα διηγήματα του, τον «Αφέντη και δούλο» (Master and man) συμπυκνώνοντας σε 55 σελίδες σχεδόν όλη του την υπαρξιακή προβληματική.

Ο πλούσιος γαιοκτήμονας και ο φτωχός χωρικός – χαρακτηριστικοί τύποι των έργων του – γίνονται εδώ όργανα μιας συγκινητικής παραβολής όταν, και οι δύο, ταπεινώνονται από τα στοιχεία της φύσης, κάτω από το πέπλο του βαρύ ρωσικού χειμώνα. Το παγερό τοπίο αντιπαραβάλλεται με τη ζεστασιά της ανθρώπινης ψυχής όπως και η ζωή αντιμετωπίζει το θάνατο σ’ ένα μακρύ ταξίδι αυτογνωσίας.

Από λέξεις και φράσεις αυτού του σύντομου αριστουργήματος γαντζώνονται ο Δημήτρης Λιγνάδης και ο Γιώργος Νανούρης – πρωταγωνιστές στη σκηνική μεταφορά του στο θέατρο Βασιλάκου με το δεύτερο να υπογράφει και τη σκηνοθεσία – και γράφουν έκαστος ένα σημείωμα δοκιμάζοντας να πατήσουν στα χιονισμένα χνάρια του Τολστόϊ.

Το να ξεσηκωθείς απέναντι στην όποια καταπίεση – ακόμα κι αν προέρχεται από τον ίδιο σου τον εαυτό – θέλει ιδιαίτερο θάρρος, τόλμη, διακύβευση των βολικών κεκτημένων μας. Πιστεύω ότι η επανάσταση ξεκινάει από τον εαυτό μας. Πιστεύω ότι η επανάσταση πρέπει να διδάσκεται με παραδείγματα κι όχι με υποδείξεις. Και πως τα δίδακτρα της είναι σε αίμα. Και σε κόπο. Και με στέρηση. Όπως ο κάθε αφέντης είναι δούλος στο μονομανές Εγώ του, έτσι και κάθε δούλος – όταν δεν επιζητεί να γίνει εκείνος αφέντης στη θέση του αφέντη και επομένως να διαιωνίζει αυτό το “δίπολο” – οφείλει να αντιστέκεται. Διδάσκοντας έτσι «εν τοις πράγμασι», τους ομοιοπαθείς του για το τι σημαίνει επαναστατώ. Διδάσκοντας έτσι και τους αφέντες για τις αδικίες τους. Το «ευχαριστώ» είναι στην – καλύτερη περίπτωση – ανάγκη. Τις πιο πολλές φορές όμως κρύβει μια… εθελοδουλία. Μια υποταγή, αμαχητί, στην όποια μοίρα για να μπορούμε να τη στηλιτεύουμε. Με τα λόγια μόνο. Γιατί τα έργα έχουν ρίσκο.

Χαίρομαι που οι δύο ήρωες της ιστορίας του Τολστόϊ -σύμφωνα τουλάχιστον με την παράσταση μας- δεν εμπίπτουν σε αυτή την κατηγορία. Άλλωστε, η… υπερκείμενη “χιονισμένη” τους μοίρα δικαιώνει τη λαϊκή ρήση: «Αφεντικά και δούλοι, σκατά γινήκαν ούλοι».

 

Μιαν άγρια θύελλα, μια δίνη στην οποία στροβιλιζόμαστε όλοι τα τελευταία χρόνια προσπαθώντας να βγούμε από αυτήν. Κάπως έτσι μοιάζουμε όλοι και κάπως έτσι είναι οι ήρωες του έργου μας. Χαμένοι σε μια χιονοθύελλα προσπαθούν να βρουν το δρόμο τους. Η νύχτα όμως έχει άλλα σχέδια γι αυτούς και ο δρόμος που θα ανοιχτεί θα είναι διαφορετικός από αυτόν που ψάχνουν· θα είναι αποκαλυπτικός, λυτρωτικός. Η βαριά γούνα που ζεσταίνει τον αφέντη φτάνει στο σημείο να τον βαρύνει τόσο που τον βυθίζει μέσα στο χιόνι. Το τρύπιο παλτό του δούλου δεν αρκεί για να τον ζεστάνει. Ο δυνάστης όμως θα γίνει σωτήρας. Ναι, μπορεί να συμβεί κι αυτό. Τα δάκρυα στα μάτια δεν θα είναι λύπης, αλλά χαράς.

Αφέντης και δούλος θα γίνουν αυτό που πάντα ήταν. Δυο άνθρωποι, χωρίς κανένα κοινωνικό περίβλημα, δυο άνθρωποι μόνοι και ίσοι απέναντι στη μανιασμένη φύση. Ο ένας με υπομονή και ηρεμία, ο άλλος με φωνές και ένταση. Ο καθένας παλεύει με τις δυνάμεις του. Όσες έχει, όποιες έχει. Και τελικά ένας μόνο θα ζήσει. Ή μήπως και οι δυο;